Afdrukken
Hits: 1209
Plant van de maand: augustus 2018 - Zwanenbloem

 

Algemeen
Wetenschappelijke naam: Butomus umbellatus L.2018 08 Zwanenbloem 01 1. Zwanenbloem Olland 25 juni 2018
Familie: Butomaceae/Zwanenbloemfamilie
Geslacht: Butomus/Zwanenbloem
Soort: Zwanenbloem
Plant: Eénhuizig
Grootte: 30 - 150 cm.
Wortels: Wortelstok
Stengel: Opgaand
Bladstand: Verspreid
Bladkleur: Groen
Bladvorm: Lijnvormig
Bladrand: Gaaf
Bloeiwijze: Schermvormig
Bloeiperiode: Juni – september
Bloemen: Tweeslachtig
Bloemkleur: Lichtroze
Kelkbladen: Drie
Kroonbladen: Drie
Meeldraden: Negen
Stampers: Zes
Stijlen: Zes
Stempels: Zes
Vruchtbeginsel: Bovenstandig
Vrucht: Kokervrucht       
Groeiplaats: Moeras
Leefvorm: Overblijvend

Inleiding2018 08 Zwanenbloem 02 2. Detailtekeningen Deutschlands Flora in Abbildungen, Jacob -, Johann Georg Sturm (1796)
In augustus gaan we de 21e en 25e dag in onze herinnering houden want: ”Als de ooievaars na de 21e nog blijven, zal een zachte winter binnendrijven” en  ”Blijven de zwaluwen nog na de 25e, wees voor de winter niet bang”. Deze spreuken nemen we in ons op terwijl de bloeiende Zwanenbloem ons stil doet staan bij die mooie waterkant. De eerste foto roept dat beeld op, al zijn de Zwanenbloemen hier in verhouding klein.
 
Naamgeving
Butomus. Als vee van deze plant zou eten  kon dat dier zich aan de bladen snijden. Dit is in het Griekse bous=os en temno=snijden verwerkt.
Umbullatus. De bloeiwijze lijkt op de opengeklapte paraplu=umbrella.
Zwanenbloem. De plant groeit in het water, waar we de Zwanen verwachten. Mooier is nog dat de Zwanen tussen de Zwanenbloemen hun nesten bouwen. De stampers op de vruchtbeginsels lijken door hun vorm op Zwanen(Zwaantjes).
In het Fries, Frans, Duits en Engels heet de plant  achtereenvolgens Swannepopel, Butome-en-ombelle, Schwanenblume en Flowering Rush.2018 08 Zwanenbloem 03 3. Stengel Olland 25 juni 2018

Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Zwanenbloemfamilie, verder in het geslacht Butomus en de soort Zwanenbloem. In het geslacht Butomus worden geen andere soorten genoemd. In oudere flora’s -b.v. de Geïllustreerde Flora van Nederland- wordt de Zwanenboem ondergebracht bij de Alismataceae/ Waterweegbreefamilie.
 
Beschrijving
De Zwanenbloem is overblijvend en valt bij de indeling van Raunklaer onder de helofyten. Dat betekent dat de winterknoppen van de plant zich onder water bevinden en de plant in het water leeft.
Wortels. De plant heeft een dikke, kruipende wortelstok van zo’n twintig centimeter met één of enkele wortelrozetten(afb.2).
Stengels. De stevige bloeistengels -tot anderhalve meter- zijn rond (foto 3), hebben geen 2018 08 Zwanenbloem 04 4. Blad Dreumel 3 sept. 2013bladeren en zijn roodgetint. De bloeistengel ontwikkelt zich vanuit de oksel van één van de bladeren.
Bladeren. Alle bladeren komen uit de wortelrozet. Ze zijn lijnvormig en aan de top afgeplat en gedraaid als een kurkrtrekker(foto 4). Op het midden is de bladdoorsnede driehoekig(afb.2); onderaan zijn de bladeren schedevormig verbreed. De inplant van de bladeren is in twee rijen op de wortelstok. Die inplanting is dicht aaneensluitend. Zo’n bladstand wordt ”rijdende bladeren” genoemd.
Bloemen. Aan de top van de stengel groeien de bloemstelen als een scherm uit(foto 5). Daar bevinden zich drie schutblaadjes die eerst groen zijn en later naar bruin verdrogen, Ze staan dan recht van de stengel af. Elke bloemsteel heeft één lichtrose bloem die donkere aderen bevat. Soms zijn de bloemen wit. De grootte is 2 tot 3 cm. Er zijn drie gekleur-de kelkblaadjes die iets korter zijn dan de drie grotere kroonblaadjes. Omdat in dit geval zowel de kleinere drie als de grotere drie bloem-blaadjes gekleurd zijn spreken we ook van bloemdekblaadjes i.p.v. kelk en 2018 08 Zwanenbloem 05 5. Bloeiwijze Dreumel 3 sept. 2013kroon. Sierlijk aan de bloem is wel dat je in de bloemblaadjes de vorm van bootjes kunt zien. De negen rode meeldraden hebben gele helmknoppen, ze springen na elkaar open. De plaatsing is curieus: twee voor het binnenste(grootste) en één voor het buitenste(kleinste) bloem-dekblad. Al rekenend komen we op deze manier ook uit op 3x3 is negen stuks ! . Zes stampers komt het meest voor, maar er kunnen er ook wel negen zijn.  Ze ontwikkelen zich pas nadat de helmknoppen hun stuif-meel hebben afgegeven. Het verschijnsel dat het mannelijk deel van de bloem eerder rijpt(bloeit) dan het vrouwelijke deel heet protandrisch. Zelfbestuiving wordt op deze manier voorkomen, kruisbestuiving wordt voor deze plant dus het devies.  Insecten worden door de nectar uitgenodigd en zorgen voor de kruisbestuiving.2018 08 Zwanenbloem 06 6. Bloem Olland 25 juni 2018
Vruchten. Er is een bovenstandig vruchtbeginsel. De aanwezige bloemdekblaadjes(drie kelk- en drie kroonblaadjes) omsluiten de groeiende vruchtjes. De vrucht is een zeszadige doosvrucht. Ze zijn roodpaars van kleur.

Groeiplaats
Zijn we op een zonnige ’moerasvochtige’ plaats, dan kunnen we de Zwanenbloem tegenkomen. Het substraat zal voedselrijk/matig voedselrijk  en zwak zuur tot kalkrijk  zijn(afb.8). De bodem zelf zal kunnen bestaan uit klei, leem, veen, zand en zavel. Een ruime keuze voor deze plant van de maand. De Zwanenbloem voelt zich thuis in moerassen, waar zij tot de verlandingsvegetatie wordt gerekend. Zowel in stilstaand als zwak stromend water gedijt de plant goed.2018 08 Zwanenbloem 08 7. Bloem en insect Saxifraga – Rudmer Zwerver2018 08 Zwanenbloem 07 8. Ecologische parameters Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving online
 
Organismen op de plant
De nectar, die de plant afgeeft, wordt driftig gedronken door vliegen, bijen en graafwespen(foto 7).
 
Folklore – Gebruik
- De Zwanenbloem komen we ook als sierplant in tuinvijvers tegen. De variant met gevulde bloemen is een cultuurplant. Sommigen vinden de sierwaarde daardoor vergroot, anderen ervaren die variant juist als een verarming. Maak zelf uw keuze.
- In de Flora Batava lezen we dat er in 1804 ooit –met de Zwanenbloemwortel als basis- brood van is gebakken. 
2018 08 Zwanenbloem 09 9. Zw.bloemwortel in 1804 Flora Batava 1822
 
Tot slot
Zien we lijnvormige bladeren aan de waterkant, dan kan het helpen te letten of er een draaiing in2018 08 Zwanenbloem 1010. Herfst/winter Bergambacht 6 okt. 2014 het blad zit. Bij de Zwanenbloem is dat wel en bij de Egelskop is dat niet het geval. Verder wil ik het verhaal over invasieve planten eens een omdraaien. De plant bleek zo aantrekkelijk voor vijvers dat Amerikanen die invoerden. Vanuit die vijvers is de Zwanenbloem ontsnapt en komt nu op enkele plaatsen aan de andere zijde van de Atlantische Oceaan in het wild voor. Laten we zeggen dat we daarmee een positief sierlijk verband tussen twee werelddelen hebben aangebracht.
Tekst:  Gerard te Dorsthorst.
Afbeeldingen: GtD(1,3,4,5,10); Deutschlands Flora(2); Cor Kievit(6); Saxifraga(7); Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving online(8); Flora Batava(9).