Plant van de maand: Oktober 2018 - Klein Springzaad

 

Algemeen
Wetenschappelijke naam: Impatiens parviflora  DC.  2018 10 Klein Springzaad 01 1. Klein springzaad Arnhem 2 sept. 2018
Familie: Balsaminaceae/Balsemienfamilie
Geslacht: Impatiens/Springzaad
Soort: Klein springzaad
Bloemen: Tweeslachtig
Bloemkleur: Lichtgeel
Kelkbladen: 3
Kroonbladen: 3
Meeldraden: 3
Stamper: 1
Bloeiwijze: Tros2018 10 Klein Springzaad 02 2. Wortels Flora Batava, Jan Kops e.a. 1901
Bloeiperiode: Juni-oktober
Hoogte: 20 cm – 60 cm
Stengel: Rechtopstaand
Bladvorm: Eirond-langwerpig
Bladrand: Gezaagd
Bladstand: Verspreid
Bladkleur: Lichtgroen
Vruchtbeginsel: Bovenstandig
Vrucht: Doosvrucht 
Wortels: Hoofdwortel/Bijwortels
Groeiplaats: Bosrand  
Leefvorm: Eénjarig

 

 
 
 
 
 
 
 
Inleiding
Met de weerspreuk voor deze maand  ’Blinkt oktober in het zonnegoud, de winter volgt snel en 2018 10 Klein Springzaad 03 3. Stengel Arnhem 2 sept. 2018koud’  in ons achterhoofd , gaan we oktober beleven. Het is september als ik voor het eerst het Klein springzaad op de Veluwezoom bij de toenmalige Kweekschool in Arnhem zie. Het plantje valt direct op, ik ben even niet in de klei-achtige jeugdomgeving. Het plantje blijft goede herinneringen vasthouden.
Hoe zit dat met U ?
 
Naamgeving
Impatiens is het Latijnse woord voor ongeduldig en haastig. De rijpe vruchten springen bij aanraking plotseling open, ze kunnen a.h.w. niet wachten om zich te verspreiden. Het laten openspringen is niet alleen voor kinderen een ervaring die ze steeds weer willen voelen; en voor ons?
Parviflora  wil zeggen ’met kleine bloemen’.
Springzaad verwijst naar de openspringende zaaddoosjes en klein kan niet anders dan op de grootte van de kleine bloempjes duiden.2018 10 Klein Springzaad 04 4. Blad, bovenzijde Zegenwerp 19 okt. 2015
In het Fries, Frans, Duits en Engels heet de plant  achtereenvolgens: Lyts springsied, Balsemine à petites fleurs, Kleines Springkraut en Small Balsam.
 
Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Balsemienfamilie, verder in het geslacht Springzaad en de soort Klein springzaad. In het geslacht Springzaad komen ook nog het Groot-, Oranje- en Tweekleurig springzaad voor. De Reuzenbalsemien maakt het vijftal binnen dit geslacht vol. 
 
Beschrijving2018 10 Klein Springzaad 05 5. Blad, onderzijde Arnhem 2 sept. 2018
Het Klein springzaad is éénjarig en valt bij de indeling van Raunklaer onder de therofyten. Dat betekent dat het zaad overwintert.
…Wortels. De plant heeft een eenvoudig wortelstelsel, op afbeelding 2 kunnen we dit zien. Ze wortelt oppervlakkig, vlak onder de strooisellaag.
…Stengels. De kale, kantige en rechtopgaande stengel is niet noodzakelijk vertakt. Ze lijkt doorzichtig en sappig.
…Bladeren. Bestuderen we het blad, dan zien we aan beide kanten van de voet van de bladsteel 2018 10 Klein Springzaad 06 6. Bloeiwijze Zegenwerp 19 okt. 2015knotsvormige klieren. De bladstand is verspreid en hebben een langwerpige tot eivormige vorm. De bladpunt is spits, de rand gezaagd. De bladkleur is groen, waarbij de bovenkant(foto 4) donkerder is dan de onderzijde(foto 5). Kijken we boven op de plant dan geeft die een dichte indruk, dat komt omdat de bovenste bladeren groter zijn dan de onderste, er is als het ware een ’toprozet’.
…Bloemen. De bloemen staan schuin omhoog in open trossen(foto 6) van vier tot een tiental bloemen. De tweezijdig symmetrische bloem(foto 7) is lichtgeel met oranje honingmerk. Ze hebben een spoor die de grootte van de bloem van 0,6cm tot 1,8cm bepalen. De spoor zelf is recht, kort en trechtervormig. De bloem steekt boven de bladeren uit. 2018 10 Klein Springzaad 07 7. Bloem Zegenwerp 19 okt. 2015Van de drie kelkbladen is er één met dezelfde kleur als de kroonbladen, daaraan zit de spoor. De drie kroonblaadjes zijn tot een trechtertje vergroeid. De helmknoppen van de meeldraden vormen een mutsje. Daaronder zit de stamper verscholen. Weer een plantje dat op kruisbestuiving is ingericht.
…Vruchten. Het bovenstandige vruchtbeginsel levert een doosvrucht met een lengte van een halve tot twee centimeter(foto 8). De vorm ervan is een cilinder. De rijpe doosvrucht met één tot vijf zaden springt open waardoor de zaden over een afstand tot vier meter weggeworpen worden.
 
Groeiplaats
We kunnen Klein springzaad tegenkomen op beschaduwde plaatsen in bosranden en op enigszins ruderale plaatsen. Het vraagt een vochtig en matig voedselrijk substraat.2018 10 Klein Springzaad 08 8. Vrucht, tweemaal Zegenwerp 19 okt. 2015
 
Organismen op de plant
Via het honingmerk vinden de insecten( o,a,weefvliegen) de nectar in de sporen van de bloemen. Intussen bestuiven ze de bloem. Het Klein springzaad is waardplant voor nachtvlinders en micro’s. Een prachtig voorbeeld is het Groot avondrood (Deiliphila elpenor).
 
Folklore – Gebruik
… De zaden kun je al dan niet gekookt eten. Toch een hele toer om deze wegspringende zaden te verzamelen.
… Jonge loten zou je kunnen koken en eten. Blijft wel de vraag of dit gezond zou zijn i.v.m. 2018 10 Klein Springzaad 09 9. Ecologische parameters Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving onlinewaarschijnlijke aanwezigheid van calciumoxalaat.
 
Tot slot
De oplettende lezer van ’De Plant van de Maand’  zal ergens in zijn/haar geheugen de beschrijving van het Oranje springzaad vinden. Leg de  beschrijving van oktober 2014 maar eens langs deze en wie weet wat je verder nog ontdekt of met welke vragen je blijft zitten. Mooi om op plantenonderzoek te gaan. Succes !
 2018 10 Klein Springzaad 1010. Oude vindplaatsen Flora Batava, Jan Kops e.a. 1901

p.s. Wil je aanwijzingen voor de vindplaats, neem dan als uitgangspunt de plaats die Heimans eens bezocht(Afb.10)
 

Tekst             : Gerard te Dorsthorst.
Afbeeldingen: GtD(1,3,4,5,6,7,8); Flora Batava, deel 21, Jan Kops e.a.1901(2,10); Flora van  Nederland - Wilde planten en hun omgeving online(9).