Afdrukken
Hits: 1047
Plant van de maand: januari 2019 - Tongvaren

 

Algemeen2019 01 Tongvaren 011.Tongvaren Luxemburg 4 juni 2009
Wetensch. naam: Asplenium Scolopendrium  L.
Familie:  Aspleniaceae/Streepvarenfam.
Geslacht:  Asplenium/Streepvaren
Soort:  Tongvaren
Sporen(rijp):  Juli - augustus
Wortels:  Wortelstok
Hoogte:  15 tot 60 cm
Bladsteel:  Purper/zwart
Bladvorm:  Langvormig
Bladbreedte:  1 – 7 cm
Bladrand:  Gaaf/gegolfd
Bladkleur:  Lichtgroen
Groeiplaats:  Vochtige muren
Leefvorm:  Overblijvend


 

Inleiding2019 01 Tongvaren 02 2. Januari Gebr. van Limburg 15e eeuw

2019 01 Tongvaren 03 3. Detail van afb.2Een nieuw jaar, een nieuwe maand, een nieuwe beginfoto*. De afbeelding staat voor de maand januari. De Hertog viert ’t nieuwe jaar. In het wapen zien we gouden Lelies op de blauwe achtergrond(afb.2 en 3).

In ons winterse landschap vallen de groene bladen van de Tongvaren steeds op(foto 1). Sla dan de duikers als civiele kunstwerken niet over(foto 9).

Naamgeving

In Asplenium kijken we naar de eerste letter A en het de lettergrepen splenium. In het Grieks staat2019 01 Tongvaren 04 4. Wortelstok Nordens Flora(1917-1926), Carl Axel Magnus Lindman die a-splèn voor milt. Het gebruik van de plant zou de opgezwollen milt doen inkrimpen.

Dat scolopendrium van het Griekse scolopendra is afgeleid lijkt evident. De betekenis ervan is, let op, duizendpoot. Hoe ik dat in de plant en/of blad moet zien blijft onduidelijk voor me of je moet, voor de fantasierijken onder ons, aan de achterkant van het blad iets van een duizendpoot zien.

Tong in Tongvaren laat zich, gezien de vorm van het blad, gemakkelijk verklaren. Voor varen is 2019 01 Tongvaren 05 5. Ontrollend blad Saxifraga – Willem van Kruijsbergendat lastiger omdat de plant niet direct op een varen lijkt. De blad-schijf  is niet verdeeld.

De tongvaren is een loot uit de Streepvarenfamilie. Die familienaam zien we terug in de plaatsing van de sporangiën, die samen streepjes vormen op de zijnerven van het blad.

In het Fries, Frans, Duits en Engels luistert de plant van de maand naar Togefear, Lanque-de-cerf, Hirschzunge en Hart’s tongue fern.

De plant staat ook bekend onder de naam Phyllitis scolopendrium. Een oude naam is Miltkruid.

Plaatsing

Heukels plaatst de plant in de Streepvarenfamilie, verder in het geslacht Streepvaren en de soort Tong-varen. In het geslacht Streepvaren worden verder nog acht andere beschreven.

Beschrijving

Levensvorm. De Tongvaren is overblijvend en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de 2019 01 Tongvaren 06 6. Blad bovenzijde Nemelaer 5 nov 2018Hemikryptofyten, dat betekent dat de plant de winterknoppen onder of iets op de grond heeft.

Wortels. De wortelstok is kort(afb.4), rechtopstaand en bezet met bruine/paarsbruine schubben.

Stengels. De opvallende bladschijf heeft een korte(re) steel. De steel is bezet met haarachtige schubben. De plant rolt zich, zoals bij andere varens, mooi uit(foto 5).

Bladeren. We zien de rechtopstaande, niet verder verdeelde leerachtige bladeren in een kring staan(foto 1 en 10). De vorm lijkt, zoals je kunt 2019 01 Tongvaren 07 7. Blad onderzijde Nemelaer 5 nov 2018verwachten, op een tong. De kleur is lichtgroen met een glanzende aanblik, terwijl oudere bladeren donkerder worden. De bladran-den zijn gaaf en gegolfd. De lengte varieert van 15 tot 60 cm met een breedte van circa 6 cm. Naar de punt wordt het blad smaller. Naar de voet toe wordt het blad eerst smaller en eindigt in een hartvormige voet(foto’s 6 en 7).

Vruchten. Het is een sporenplant. De sporenhoopjes vormen lijntjes langs de zijnerven(foto 8). De sori staan in tweetallen tegenover elkaar en zijn bedekt met dekvliesjes. Die vliesjes vouwen zich 2019 01 Tongvaren 08 8. Sporangieën Nemelaer 5 nov 2018bij rijpe sporen terug.

Groeiplaats

De Tongvaren zoekt half- tot beschaduwde plaatsen op die voedselarm zijn. Zowel humusachtige als stenige, kalkrijke omgevingen zijn welkom(foto 10). Altijd moet er voldoende vocht aanwezig zijn.

Vochtige muren, waterputten, kalkhoudend stenig substraat e.d. verdienen onze aandacht om te kijken of de Tongvaren er eerder was dan wij.

Gebruik – Folklore2019 01 Tongvaren 09 9. Duiker Nemelaer 5 nov 2018

- Als tuinplant is de Tongvaren een graag geziene (plant)gast.

- Uit vroegere tijden is bekend dat de bladeren werden gebruik bij het genezen van zieke schapen (lever, milt).

Onderstaande toepassing komt uit: Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen. Deel 1 (1796)

2019 01 Tongvaren 11

Nog zin in het gebruik van de Tongvaren ?2019 01 Tongvaren 1010. Kalkhoudend Luxemburg 4 juni 2009

- Met zestien andere wondgeneeskruiden wordt Tongvaren gebruikt in ’Zwitserse thee’.

- In de middeleeuwen ziet men in de Tongvaren, die als rotsplant rotsen zou kunnen spijten, een robuuste plant. Zo is het een zinnebeeld van wilskracht en op gelovig gebied staat het uiteraard voor een rotsvast geloof, het kan het kwade weerstaan. Geen wonder dat op ’Het Lam Gods’ van de gebr. Van Eyck de Tong-varen verschillende keren voorkomt(afb.11 en 12).

Tot slot

Wandelend in de winter komen we de groenblijvende Tongvaren tegen, tenminste als de vorst niet2019 01 Tongvaren 1211. Tongvaren Gebr. van Eyck Sint-Baafskathedraal, Gent(Blg.) te hevig wordt. Ook kan het zijn dat we ’monstuositeiten’ (afwijkingen van de natuurlijke vormen) van de plant vinden. Voorbeelden daarvan zijn: gespleten of gekroesde bladeren.

Rest mij U allen een goed natuurjaar 2019 te wensen.

Bij deze!!!!


Tekst      : Gerard te Dorsthorst
Afb.foto’s: GtD(1,6,7,8); Belles Heures du Duc de Berry(2,3);Nordens Flora(4);
                Saxifraga(5);2019 01 Tongvaren 1312. Tongvaren Gebr. van Eyck Sint-Baafskathedraal, Gent(Blg.)