Afdrukken
Hits: 1055
Plant van de maand: februari 2019 - Gele Kornoelje

Algemeen2019 02 Gele Kornoelje 01 1.Gele kornoelje Saxifraga – Jasenka-Topic
Wetensch. naam: Cornus mas  L.
Familie: Cornaceae/Kornoeljefamilie
Geslacht: Cornus/Kornoelje
Soort: Gele kornoelje
Plantvorm: Struik
Bloementype: Tweeslachtig
Bloemkleur: Geel
Kelkbladen: Onduidelijk
Kroonbladen: 4
Meeldraden: 4
Stijl: 1
Stempels: 12019 03 Gele Kornoelje 02 4. Overzichtsafb. Flora van Deutschland, Österreich Und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)Bloeiwijze: Scherm
Bloeiperiode: Februari – maart
Hoogte: 1 - 6 meter
Bladvorm: Enkelvoudig
Bladkleur: Groen
Bladstand: Tegenoverstaand-kruiswijs
Vruchtbeginsel: Onderstandig
Vrucht: Bes
Wortels: Hoofd-, bijwortels
Groeiplaats: Kalkhellingen
Leefvorm: Overblijvend

 
 
 
 
 
 
 
 
 
Inleiding
In de afbeelding voor de maand februari* duiken we in een sneeuw-koude winter(foto 2 en 3). De bomen staan er bladloos bij. In onze februari gaan we ontdekken dat de bladloze Gele kornoelje haar bloempjes zal gaan ontwikkelen(foto 1). Gebeurt dat, dan ervaren we het verschil met die 2019 02 Gele Kornoelje 02 2. Januari Gebr. van Limburg 15e eeuwMiddeleeuwse koude maand.
 2019 02 Gele Kornoelje 02a 3. Detail van afb.2
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Naamgeving
Kranaos is Grieks en betekent hard. Cornus is daarvan afgeleid. De plant kent zowel hard hout als een steenvrucht die uiteraard ook hard zal zijn. Mas heeft als betekenis mannelijk dat op de kracht van het hout slaat. Cornus heeft ook een verband in het Latijn. Zo zou het afgeleid zijn van comu=hoorn, die harde hoorn heeft betrekking op het harde hout.In Gele kornoelje verwijst geel naar de kleur van de bloemen terwijl kornoelje wel dicht tegen cornus aan leunt.2019 02 Gele Kornoelje 03 5. Struik Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving online
In het Fries, Frans, Duits en Engels luistert de plant van de maand naar: Giele kornelle, Cornouiller mâle,  Kornelkirsche en Cornelian cherry.
Omdat de vruchten eetbaar zijn, wordt de plant ook wel Eetbare kornoelje genoemd.
Omdat de plant vroeg en bladerloos bloeit is Bloeiend hout een voorkomende benaming.
 
 
 
Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Kornoeljefamilie, verder in het geslacht Kornoelje en de soort Gele kornoelje. In het geslacht Kornoelje worden verder nog drie andere planten beschreven. Daarvan zijn2019 02 Gele Kornoelje 04 6. Blad Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving online de Canadese- en Rode kornoelje twee struiken en is de Zweedse kornoelje een kruidgewas.
 
Beschrijving
Levensvorm. De Gele kornoelje is overblijvend en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de Phanerotofyten, dat betekent dat de plant de winterknoppen minstens 50cm boven de grond heeft.Wortels. De stuik heeft hoofd- en bijwortels. 
Stengels/takken. De stam is vertakt, de onderkant van de struik geeft een warrige indruk(foto 5). De schors van de stam is donkerbruin en gegroefd. Ze bladdert af zodat je daar weer gladde schors kunt aantreffen. De jonge takken zijn groen, maar worden grijsachtig. In de wintertijd kun je opvallende 2019 02 Gele Kornoelje 05 7. Blad Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving onlinezijknoppen zien, ze staan tegenover elkaar, zijn kogelvormig en kort gesteeld.
Bladeren. Na de bloei komen de bladeren. De vorm ervan is een schoolvoorbeeld van een ’normaal blad’, langwerpigeirond met een spitse punt. De rand is gaaf, de kleur aan beide zijden groen en vijf tot acht centimeter lang(foto 6). Er zijn drie tot vier zijnerven aan beide zijden van de hoofdnerf. Aan de onderkant is er beharing in de oksels van die zijnerven. Telkens staan er twee bladeren tegenover elkaar terwijl de tweetallen ten opzichte van elkaar kruiswijs staan. Net als Weegbreebladeren kun je het blad van de (Gele)Kornoelje voorzichtig uit elkaar trekken(foto 7). De vlezige vaat-bundels breken later dan het bladgroen. 2019 02 Gele Kornoelje 06 8. Bloeiwijze Mortelen 20 febr. 2017
Bloemen. De tweeslachtige bloemen zijn maar rond de halve centimeter groot. Ze staan op zeer korte steeltjes met een aantal(tot 15) in een scherm bijeen(foto 8). Er zijn vier geelachtige omwindselblaadjes. De vier gele kroonblaadjes zijn niet vergroeid. Ze vormen een kruis(foto 9). De bloem heeft vier meeldraden en verder één stijl met één stempel. De sierstruiken in onze tuinen zullen een paar weken eerder bloeien dan de ’wilde’ Gele kornoelje.
Vruchten. Aan het steeltje van de bloem zien we dat die zich aan de onderkant verdikt. We komen zo het onderstandige vruchtbeginsel tegen, en krijgen te maken met een steenvrucht. Dat ’zaad’ zit in de tot twee centimeter grote kersrode glanzende bessen(foto 10). 
 
2019 02 Gele Kornoelje 0911. Ecol.param. Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving onlineGroeiplaats
De Gele kornoelje vinden we op kalkrijke grond in loof- en kalkhellingbossen. Zuid Limburg lijkt de uiterste noordgrens van het verspreidingsgebied van de Gele kornoelje; b.v. Savelsbos bij St.Geertruid.

Organismen op de plant2019 02 Gele Kornoelje 07 9. Bloem Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving online
Kijken we nog eens naar het vruchtbeginsel, dan zien we dat het bovenste deel een rond kussentje vormt met de stijl in het midden. Het kussentje is een nectarvoorziening voor vroege insecten.
De bessen worden door vogels gegeten waardoor de plant verspreid kan worden. De Gele kornoelje vermeerdert zich echter makkelijker door afleggers.
 
Gebruik – Folklore
-Gele kornoelje is geliefd als sierstruik in menige tuin, maar ook als vruchtboom(-struik) wordt hij gekweekt. De bessen zijn sappig zodat je er kornoeljesiroop van kunt maken. Eet je de bessen rechtstreeks, dan zul je een wrange smaak gewaarworden.2019 02 Gele Kornoelje 0810. Vrucht Saxifraga – Rutger Barendse
-In de geschiedenis van de hagen/heggen speelt de Gele kornoelje ook een rol. In die hoedanigheid zouden we de plant van de maand in veelvoud tegen kunnen komen.
-Het harde hout is geschikt voor pijlen, wiggen, tandraderen en wil je een tandenstoker, dan kan de Gele kornoelje je daaraan helpen. De Engelse naam Dogwood komt van daggerwood(=dolkhout). 
-Gele kornoelje kan uitgroeien tot een boom zoals we zien op de ’Wikipedia’-foto(12) uit Leugnies(België), hier heeft een koe de schaduw van de Gele kornoeljeboom gevonden. Ook op de oude tekening in het Cruijdeboek(foto 13) is de Gele kornoelje een boom.
-Tot ruim tweeduizend jaar geleden waren er enkel kornoeljebomen waarvan het hout gebruikt werd als bouw- en boot materiaal. Maar toen dit harde hout gebruikt werd voor het kruis van Christus gebeurde het volgende. De bomen vergaderden (zoals de Enten in ’In de ban van de Ring’), ze 2019 02 Gele Kornoelje 1012. Boom België ttps://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leugnies_AR1aJPG.jpgschaamden zich hierover zo dat ze besloten: ”Dat nooit meer, in het vervolg zullen we enkel als stuik gaan groeien”. Heeft de bochtige beginsels van de takken hier ook nog mee te maken ?
 
Tot slot
Met de Gele kornoelje hebben we een plant van de maand die zeer zeldzaam is. Hij verdient, naast het genieten van de vroege bloei, ook aandacht voor bescherming. Dat laatste kan nog op de enkele plaatsen in Zuid Limburg alsook daar waar de plant als stinseplant vroeger geplaatst is. Wees je daar bewust van als je de Gele kornoelje dit jaar bloeiend, en later in blad en met vruchten, ziet.
Tekst:      Gerard te Dorsthorst2019 02 Gele Kornoelje 1113. Cruijdeboek Cruijdeboek deel 6, Rembert Dodoens 1554
Afb.foto’s: GtD(8); Belles Heures du Duc de Berry(2,3);                    Prof.Dr.Otto Wilh.Thomé (4);
                Flora van Nederland-Wilde planten en hun                      omgeving online(5,6,7,9,11);
                Saxifraga(10); Rembert Dodoens 1554(13).


*Prachtige handschrift uit begin 15e eeuw. Les Très Riches Heures du duc de Berry – De Zeer Rijke Uren van de hertog van Berry. Foto: Door Limbourg brothers - R-G Ojéda/RMN, Publiek domein, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=108560