Afdrukken
Hits: 523
Plant van de maand: maart 2019 - Groot hoefblad

Algemeen2019 03 Groot Hoefblad 01 1. Groot hoefblad Kampina 21 maart 2008
Wetensch. naam: Petasites hybridus (L.)** e.a.
Familie: Asteraceae/Composietenfamilie
Geslacht: Petasites/Hoefblad
Soort: Groot hoefblad
Plant: Tweehuizig
Hoogte: Tot 60 cm.
Bloementype: Eénslachtig
Bloemkleur: Roodpaars
Kelkbladen: Omwindselblaadjes
Kroonbladen: 5
Meeldraden: 5
Stijl: 1
Stempels: 2
Bloeiwijze: Hoofdje
Bloeiperiode: Maart - april2019 03 Groot Hoefblad 02 2. Maart Gebr. van Limburg 15e eeuw
Bladvorm: Hartvormig
Bladkleur: Groen
Bladstand: Verspreid
Vruchtbeginsel: Onderstandig
Vrucht: Dopvrucht
Wortels: Wortelstok
Groeiplaats: Vochtige omgeving
Leefvorm: Overblijvend

  

 

 

 

 
Inleiding
In de afbeelding voor de maand maart* komt het voorjaar naar voren(foto 2 en 3). Er wordt overal hard gewerkt, zowel in de ommuurde tuin, de wijngaard
2019 03 Groot Hoefblad 03 3. Detail van afb.2 alsook de herders die hun schaapjes hoeden. Komen wij buiten, dan is het tijd om op Groot hoefblad te letten. Wat  let je om, hier of elders, meer gegevens te vinden over deze plant, die er al ’vroeg’ bij is.
 
 
 
 
Naamgeving
Dioscrides was chirurg in het leger van keizer Nero. Van 50 tot 70 schreef hij De Materia Medica, een boek over geneeskrachtige stoffen/planten dat zo’n 1500 jaar toonaangevend is geweest. 2019 03 Groot Hoefblad 04 4. Petasites officinalis Deutschlands Flora in Abbildungen, Jacob und Johann SturmDioscrides gaf de plant de naam Petasitis, dat afgeleid is van petasos. Petasos is een breedgerande hoed en het grote blad van de plant van de maand moet aan die hoed doen denken. Hybridus is een kruising tussen twee andere soorten, maar dat is bij Groot hoefblad niet aan de orde. De oudere naam officinalis (=genezend) zegt meer. Onder foto 4 staat deze naam.
Groot in Groot hoefblad staat voor de vergelijking van de bladeren van het Groot- en Klein hoefblad. Hoefblad kan verwijzen naar de vorm van het blad dat op een paardenhoef lijkt.
In het Fries, Frans, Duits en Engels heet de plant  achtereenvolgens: Grut hoefblêd, Pétasite officinal, Rot Pestwurz en Butterbur.
Paddenblad is een volksnaam voor de plant en Thijsse suggereert Parasolblad i.p.v. Hoefblad.
Extra. In ’De Levende Natuur’ van februari 1907 schrijft E.Heimans:

”En nu nog een gekke geschiedenis, een naamsverwarring door naschrijven ontstaan. De naam Hoefblad is een schrijffout voor Hoestblad. ’t Klein Hoefblad heet Tussilago, afgeleid van tussis (Fransch: tousser = hoesten) 't was een beroemd middel tegen bronchitis en tering. Nu lijken de bladeren van deze plant wel iets op een paardehoef (van onder gezien), en de naam hoefblad, 2019 03 Groot Hoefblad 05 5. Blad Kampina 21 maart 2008eens geschreven, verklaarbaar en aannemelijk, bleef bestaan. Van 't Klein-Hoefblad is de naam bij ons (hoe weet ik niet, geen boer of burger heb ik 't ooit zoo hooren noemen) op Groot-Hoefblad over-gegaan. Nu, in elk geval nog beter dan Pestkruid; want in de sa-menstellingen heeft 't woord pest zoo langzamerhand een andere beteekenis gekregen.”
 
Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Composietenfamilie, verder in het geslacht Hoefblad en de soort Groot hoefblad. In het geslacht Hoefblad worden verder nog de planten Japans- en Wit hoefblad genoemd.
 
Beschrijving
Levensvorm. Groot hoefblad is overblijvend en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de 2019 03 Groot Hoefblad 06 6. Bloeiwijze Kampina 21 maart 2008Geofyten, dat betekent dat de plant de winterknoppen onder de grond heeft.
Wortels. De plant heeft een knoestige wortelstok (foto 4). Je ziet Groot hoefblad steeds talrijk in grote groepen bij elkaar, dat komt door de ondergrondse uitlopers die tot een meter lang kunnen worden.
Stengels. Kijken we naar de bladstengels dan zien we rechtopstaande/liggende stengels/bladstelen. De bladstelen zijn rondom geribd. De bloeistengels zijn vaak paarsachtig en altijd hol, wollig en geribd. Ze zijn wollig/spin-ragachtig behaard en hebben roodbruine schubben.
Bladeren. Het blad ontwikkelt zich aan het eind van de bloeitijd (foto 5). Let daarbij op de manier van groeien: eerst ruggelings opgerold (foto 5), waarna het reuzenblad zich ontvouwt. De vorm van het blad is hartvormig. De groene bladeren zijn groot tot wel negentig centimeter breed. De bladrand heeft een onregelmatige tanding. De onderkant van het blad is viltiggrijs. Kijk je daar naar, dan zie je meteen de veernervige nervatuur. De hartvormige insnijding is zo fors dat die doorloopt tot de eerste nerven, de bladrand wordt zo verstevigd (foto 5).  Als blad moeten we ook nog letten op de kleine zittende stengel-blaadjes. Die 2019 03 Groot Hoefblad 07 7. Mannelijke bloemen Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving onlinezijn smal, schubachtig en roodpaarsig.
Bloemen. Over de bloeiwijze kunnen we iets herkennen van hoofdje, aar en tros (foto 6). De bloemen van Groot hoefblad zijn polygaam. Er zijn mannelijke (foto 7) en vrouwelijke (foto 8) buisbloemen die op verschillende planten groeien, een tweehuizige plant. De bloeistengels komen in het vroege voorjaar als dikke knotsvormige hoofden boven de grond, ze zijn ín ’spinrag’ gevangen. Daar staan vele bloemhoofdjes bij elkaar. Er zijn rood-bruine omwindselblaadjes
(foto 1). Het getal vijf vinden we bij de vijf vergroeide kroonblaadjes en vijf vergroeide meeldraden. De bloemen groeien in dichte aarvormige trossen. De kleur kan variëren van paars, roze naar bleekgeel. De mannelijke bloemen (meeldraadbloemen) zijn 7 tot 12 mm groot en de 2019 03 Groot Hoefblad 08 8. Vrouwelijke bloemen Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving onlinevrouwelijke (stamperbloemen) 3 tot 6 mm. De mannelijke bloemhoofdjes zijn wat groter dan de vrouwelijke tegenhangers. De mannelijke bloempjes produceren nectar, ze sterven snel af. De vrouwelijke groeien juist verder uit met de draaddunne witte stijlen. De hoofdjes staan op steeltjes(foto 10). Binnen het bloeiende hoofdje van de vrouwelijke bloemen is er één of zijn er enkele afwijkende bloempjes. Die lijken op de mannelijke bloem, ze brengen geen stuifmeel, maar enkel nectar voort.
Vruchten. De gegevens van de mannelijke- en vrouwelijke bloempjes overziend kan er, met als lokmiddel nectar, insectenbestuiving plaatsvinden. Het onderstandig vruchtbeginsel ontwikkelt zich tot ’n éénzadig dopvruchtje dat wit pappus heeft (foto 10). Het zaadje is kortlevend.
Verspreiding. De verspreiding zal, mede omdat de mannelijke en vrouwelijke planten doorgaans niet in elkaars nabijheid staan, zelden door zaadverspreiding plaatsvinden. De worteluitlopers ondergronds hebben in deze meer succes.  Stukjes wortelstok groeien, ook na menselijk 2019 03 Groot Hoefblad 09 9. Bloemenbloei A’damse bos 2 april 2011grondverzet, weer uit tot volledige planten.
 
2019 03 Groot Hoefblad 1111. Ecologische param. Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving onlineGroeiplaats
Groot hoefblad kiest voor een zonnige of licht beschaduwde, vochtige, voedselrijke plaats. Bovendien schuwt de plant een kalkrijke omgeving zeker niet (afb. 11). Langs waterkanten en op ruderale terreinen kunnen we Groot hoefblad tegenkomen.
 
Organismen op de plant
Op de pollen van de mannelijke buisbloemen, alsook op de nectar kunnen op een mooie dag vroege insecten afkomen. Ook op het nectarproducerend bloempje tussen de vrouwelijke buisbloempjes kunnen we op een mooie dag vroege insecten vinden. Speur in deze eens naar de Citroenvlinder (foto 12).
In de wortelstok ontwikkelt zich de larve van de Grote hoefbladsnuittor (Liparis germanus). Deze 2019 03 Groot Hoefblad 1010. Vruchtpluis Saxifraga – Jan van der Straatenanderhalve centimeter grote snuitkever is afhankelijk van Groot hoefblad. De kever zelf moet je op het blad zoeken, je zult je dan wel in Zuid- of Midden Limburg moeten bewegen.  
 
Gebruik – Folklore
-Het verse blad werd op zweren en pestbuilen toegepast, zo trachtte men de ’Zwarte Dood’ te bestrijden. In het Duits heet de plant nog steeds PestWurz (Pestkruid).
-Wortelstok werkt slijmoplossend en uitwendig wondgenezend.
-Blad en wortel kunnen tegen reumatiek worden gebruikt.
-In Oostenrijk (Salzkammergut) heeft men in oude zoutmijnen een bundel Groot hoefblad bladeren gevonden, dat kan duiden op helende werking bij zweren en wonden.
-Wil je boter verpakken, dan pakten de mensen vroeger Groot hoefblad.
-In de homeopathie kun je voorbeelden vinden van successen bij stotteren door het gebruik van wortelextract van Groot hoefblad.
 
Tot slot
Dat Groot hoefblad bij IVN-Oisterwijk nog niet beschreven is verbaasde me. Het is een plant die in het vroege voorjaar duidelijk opvalt. Dit jaar eens extra letten op het twee-huizig zijn van deze plant. Wellicht helpen de tekeningen van Heimans uit genoemd tijdschrift ons na 112 jaar nog 2019 03 Groot Hoefblad 1212. Citroenvlinder Saxifraga – Willem van Kruijsbergensteeds (afb. 13-14). Mocht het gaan regenen terwijl we dat in het veld bestuderen, dan zal de plant van de maand ons een blad lenen om te schuilen. Succes !
Tekst: Gerard te Dorsthorst
Afb.foto’s: GtD(1,5,6,9); Belles Heures du Duc de Berry(2,3); Deutschlands Flora in Abbildungen(4); Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving online(7,8,11); Saxifraga(10,12).
 
 
*Prachtige handschrift uit begin 15e eeuw. Les Très Riches Heures du duc de Berry – De Zeer Rijke Uren van de hertog van Berry. Foto: Door Limbourg brothers - R-G Ojéda/RMN, Publiek domein, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=108560
**De L van Linnaeus staat tussen haakjes omdat hij de mannelijke en vrouwelijke planten van het Groot hoefblad als twee soorten opvatte.2019 03 Groot Hoefblad 13 14Afb. 13-14. Mannelijke en vrouwelijke bloemen De Levende Natuur 1907