Afdrukken
Hits: 212
Plant van de maand: mei 2019 - Kale Jonker

 2019 05 Kale Jonker 01 1. Kale jonker Schijndel 15 april 2014

Algemeen
Wetensch. naam: Cirsium palustre (L.) Scorp.
Familie: Asteraceae/Composietenfamilie
Geslacht: Cirsium/Vederdistel
Soort: Kale jonker
Plantvorm: Kruid
Bloeiwijze: Hoofdje
Bloementype: Tweeslachtig
Bloemkleur: Roodpaars
Kelkbladen: Omwindselblaadjes
Kroonbladen: 5
Meeldraden: 5
Stijl: 1
Stempels: 2
Bloeiperiode: Juni – september
Hoogte: 60 - 150 cm.
Bladstand: Verspreid
Bladvorm: Langwerpig met slippen
Bladrand: Stekels
Bladkleur: Groen2019 05 Kale Jonker 02 2. Januari Gebr. van Limburg 15e eeuw
Vruchtbeginsel: Onderstandig
Vrucht: Dopvrucht/Nootje
Wortels: Penwortel/Wortelstok
Groeiplaats: Graslanden
Leefvorm: Overblijvend (twee- of meerjarig)

 

Inleiding2019 05 Kale Jonker 03 3. Detail van afb.2
In de afbeelding voor de maand mei*  zien we rijke, maar geen ’kale jonkers’. Zij halen in mei groene takken uit het bos, die ze  hun ’kleurrijk geklede’ dames aanbieden. Blijven wij als Kale Jonkers wat op de achtergrond ?
 
Naamgeving2019 05 Kale Jonker 04 4. Kale jonker Flora Batava deel 2 Jan kops 1807
Cirsium komt van het Griekse kirsos, dat gezwollen ader of spatader betekent.  Vroeger werden distels als remedie daartegen gebruikt, vandaar de naam.
Palustre duidt aan dat we met een moerasbewoner hebben te maken.
Kale jonker. De plant geeft een ijle uitdrukking en is, in vergelijking met andere distels, weinig bebladerd. Genoeg redenen om deze plant van de maand Kale jonker te noemen.  Kale verwijst immers naar berooid.
In het Fries, Frans, Duits en Engels luistert de hij naar: Houtstikel, Cirse des marais, Sumpf-Krazdistel en Marsh thistle.
De distel is er één uit het geslacht Vederdistel. Deze naam verwijst naar het pappus/vruchtpluis van het zaadje dat veervormig is.
 
Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Composietenfamilie, verder in het geslacht Vederdistel en de soort Kale jonker. In het geslacht Cirsium/Vederdistel worden verder nog zes andere distels beschreven, waarvan hun naam –behalve Spaanse ruiter en Kale jonker- eindigen op distel.2019 05 Kale Jonker 05 5. Stengel Schijndel 15 april 2014

Beschrijving
Levensvorm. De Kale jonker is een overblijvende(twee- of meerjarige) plant en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de Hemikryptofyten, dat betekent dat de plant de winterknoppen onder of net boven de grond heeft.
Wortels. De rozet heeft een penwortel die zich ontwikkelt tot een korte wortelstok (afb.4).
Stengel. Bekijken we de holle stengel dan zien we dat die spinragachtig behaard is; dat die met stekelige lijsten is bezet; dat ze bebladerd is; zich pas bovenaan –in het bloemengedeelte- vertakt en de kleur van groen naar roodpaars verloopt (foto 5). Is de Kale jonker die je tegenkomt ook lager al vertakt, dan zal het substraat voedselrijk zijn. Er zijn dan schuin omhooggerichte zij-stengels. Ook kan de plant na beschadiging van de stengel (maaien) nieuwe stengels vormen. Met wat fantasie heb je dan een ’Kale jonkerstruik’.
Bladeren. De eerste bladeren die we van een Kale jonker zien is het rozet(foto 6), de allereerste bladeren van de jonge rozetjes zijn ongedeeld. De vorm van een blad(foto 7,8) is bochtig-langwerpig en er zijn een klein aantal drielobbige slippen. De nervatuur van het blad is veer-2019 05 Kale Jonker 06 6. Rozet Moerputten 24 maart 2014nervig. Het is een distel, dus we zullen een stekelige plant voor ons hebben. De bladranden en de lijsten langs de stengel zijn bezet met redelijk soepele stekels. De bladeren staan verspreid en meest zittend. De plant is behaard.
Bloemen. Kijken we eerst naar de bloeiwijze (foto 9), dan zijn we aan de top van de plant. Daar zien we een kluwen van bloemhoofdjes, waarbij er groepjes van twee tot acht op korte steeltjes bij elkaar zitten. De kluwen van bloemhoofdjes bevatten amper nog bladeren. De afmetingen van een hoofdje is tussen de één en twee centimeter. Elk hoofdje heeft aanliggende paarse om-windselblaadjes die in een stekeltje uitlopen. De kleur van de buisbloemen is roodpaars met als uitzondering soms wit (foto 10). De vijf kroonbladen zijn tot een buisje vergroeid. Er zijn 2019 05 Kale Jonker 07 7. Blad bovenzijde Hoornmankentiend 15 april 2019vijf vergroeide meeldraden, terwijl de stijl twee stempels heeft.
Vruchten. Het vruchtbeginsel is onderstandig. De vrucht is een nootje van twee tot drie millimeter met wit vruchtpluis van zeven tot tien millimeter. Het zaad is korter dan een jaar kiemkrachtig. Voor de verspreiding van de plant is dat geen bezwaar, er zullen zich uit de door de wind verspreide zaden snel nieuwe plantjes vormen zodat de Kale jonker zich in de vorm van het wortelrozet kan overwinteren. Echter, als de zaadjes in het donker landen gaan ze in ’kiemrust’. Na grondverzet kunnen er zich dan ’spontaan’ Kale jonker rozetjes vormen.
 
Groeiplaats2019 05 Kale Jonker 08 8. Blad onderzijde Hoornmankentiend 15 april 2019
Wat de groeiplaats van de Kale jonker betreft zullen we een omgeving vinden die zonnig is(ook lichte schaduw), natte grond die wat voeding betreft gemiddeld blijkt en zwak zuur naar kalkhoudend is (afb.11). In graslanden, bermen, bosranden en ruigten zullen we de plant van de maand regelmatig tegenkomen.
 
Organismen op de plant
Distels zijn prima insectenlokkers, de Kale (staakse) jonker is hierop geen uitzondering. De bestuiving zal zeker succesvol verlopen.

Gebruik – Folklore
Hoewel ik (en U?) er nooit aan gedacht hebben blijken de jonge scheuten als (prikkelende?) 2019 05 Kale Jonker 09 9. Bloeiwijze Saxifraga – Jasenka Topicsalade gegeten te kunnen worden. Tip: ontdoe de jonge stengels eerst van de stekelige blad-lijsten voordat je ze in de salade verwerkt. Je kunt de zo geschoonde bladstengels ook gekookt eten.
 
Tot slot
De Kale jonker (Cirsium palustre) kan tijdens de determinatie met de Spaanse ruiter (Circium dissectum) verward worden. Het wordt er niet gemakkelijker op als je toevallig de Cirsium dissectum x Palustre bij de hand hebt, de kruising van die twee.
Hoewel de bloeitijd pas in juni begint kijken we in dit vervroegde voorjaar in mei al uit naar de boeiende en bloeiende Kale Jonker. U wens ik dit jaar de witte variant toe (Foto 12).
 

2019 05 Kale Jonker 1212. Kale(witte)jonker De Brand 24 juni 2013
 2019 05 Kale Jonker 1010. Bloem De Brand 24 juni 2013
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2019 05 Kale Jonker 1111. Ecologische parameters Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving online
 
 
 
 
 
 
 
 
 


Tekst: Gerard te Dorsthorst
Afb.foto’s: GtD(1,5,6,7,8,10,12); Belles Heures du Duc de Berry(2,3);
                   Flora Batava(4); Saxifraga(9);
                   Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving online(11).
 

*Prachtige handschrift uit begin 15e eeuw. Les Très Riches Heures du duc de Berry – De Zeer Rijke Uren van de hertog van Berry. Foto: Door Limbourg brothers - R-G Ojéda/RMN, Publiek domein, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=108560