Plant van de maand: juni 2019 - Zilverschoon

 

Algemeen 2019 06 Zilverschoon 01 1. Zilverschoon South Uist 17 juni 2014
Wetensch. naam: Potentilla anserina L.
Familie: Rosaceae/Rozenfamilie
Geslacht: Potentilla/Ganzerik
Soort: Zilverschoon
Hoogte: 5 – 15 cm.
Plantvorm: Kruid
Plant: Eénhuizig
Wortels: Wortelstok met bijwortels
Stengel: Kruipend
Bladstand: Verspreid
Bladvorm: Langwerpig/Veervormig
Bladkleur: (Zilver)groen
Bladrand: Gezaagd
Bloeiperiode: Mei - augustus
Bloeiwijze: Enkelvoudig2019 06 Zilverschoon 02 2. Juni Gebr. van Limburg 15e eeuw
Bloemkleur: Geel
Bloementype: Tweeslachtig
Kelkbladen: 5 en 5
Kroonbladen: 5
Meeldraden: 20 en meer
Stijl: 1
Stempels: 1
Vruchtbeginsel: Bovenstandig
Vrucht: Dopvrucht
Leefvorm: Overblijvend
Groeiplaats: Vochtig en voedselrijk

 

 
 
Inleiding
2019 06 Zilverschoon 03 3. Detail van afb.2In de afbeelding voor de maand juni* komt het boerenlandwerk naar voren (afb. 2 en 3). Er wordt zowel door mannen als vrouwen hard gewerkt. Zij zullen de Zilverschoon zeker schoon gezien hebben zoals die ook mij in mijn kinderjaren is opgevallen. Zeker toen ik in tussen die  bladerrijkdom de gele bloemen ontdekte. Wanneer hebt U uw Zilverschoon het eerst ontdekt ?
 
 


Naamgeving
Potentilla. In het latijn is potens machtig; we kennen dit in aanpoten en potentie.  Potentilla is het verkleinwoord.  Aan het geslacht potentilla wordt grote geneeskracht toegedicht.
Anserina.  Anserina betekent van de ganzen. Ganzen eten de plant graag en tamme ganzen hebben de plant als ganzenvoer gekregen.2019 06 Zilverschoon 04 4. Potentilla Anseria Flora Batava, deel 4, Jan Kops 1822
Zilverschoon. Deze naam heeft de plant te danken aan de zilveren onderkant van de bladeren.
In het Fries, Frans, Duits en Engels heet de plant  achtereenvolgens: Sulverblêd, Potentille des oies, Gänse-Fingerkraut en Silverweed.
Opmerkelijk. Dodonaeus(1583) moet wel onder de indruk zijn geweest van de plantenreeks Potentilla, hij schrijft:
”De Argentina(Zilverschoon) noemt de moderne tijd ook Potentilla; sommigen noemen het wilde Agrimonie en anderen wilde Tanacetum(Boerenwormkruid); Germani noemen ’t Grensich en Genserich; de Brabanters Ganserick”. Zijn het de Brabanders die ook in zijn gedachten rondspookten ?
 
Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Rozenfamilie, verder in het geslacht Ganzerik en de soort Zilverschoon. In het ge-slacht Ganzerik worden verder nog tien andere planten genoemd. De liefhebber kan zijn hart ophalen aan het zoeken van dit volledige elftal Potentilla’s.
 
Beschrijving
Levensvorm. Zilverschoon is overblijvend en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de 2019 06 Zilverschoon 05 5. Bladbed Arran 16 mei 2013Hemikryptofyten, dat betekent dat de plant de winterknoppen onder of iets op de grond heeft.
Wortels. De plant heeft een wortelstok met zijwortels tot tien centimeter diep (afb.4) .
Stengels. De plant heeft bovengrondse uitlopers die stolonen genoemd worden (foto.1.). Ze wortelen op de knopen. De kleur van de stolonen is roodachtig, de lengte tot tachtig centimeter van de moederplant. Verder zijn er behaarde bloemstengels.
Bladeren. De grootte van de bladeren varieert tussen de vijf- tot vijfentwintig centimeter.  De langwerpige bladeren zijn oneven afgebroken geveerd d.w.z. dat grote en kleine deelblaadjes elkaar afwisselen (foto.5 en 6). De nervatuur van de deelblaadjes is veernervig, de bladrand gezaagd. De bladstand is verspreid en er is zoiets als een rozet te bespeuren. Naast de bladeren heeft de plant steunblaadjes. Het zilverkleurige uiterlijk van het blad (vooral de onderzijde) wordt bepaald door de zijdeachtige beharing (foto.6).2019 06 Zilverschoon 06 6. Blad, boven en onder Barra 14 juni 2014
Bloemen. Op de behaarde steel zien we het tweeslachtige bloempje van anderhalve tot drie centimeter (foto.7). De bloeistelen zijn ingeplant in de rozetten van de uitlopers; één per rozet. In het algemeen zijn er niet veel bloempjes. De vijf kroonbladen zijn geel. De vorm ervan is ei-vormig met afgeronde top. De vijf kelkbladen zijn half zo groot. Vijf kelkslippen vormen een bijkelk. Er is een behoorlijk aantal meeldraden en vruchtbeginsels. Na de bloei blijft de (bloei)steel rechtop staan.
Vruchten. Wat de bestuiving betreft is zelfbestuiving regel. Zilverschoon produceert éénzadige dopvruchtjes.
Verspreiding. Naast de zaden zorgen vooral de uitlopers voor de verspreiding van het plantje. Door die groeiwijze: uitloper – plantje – verder uitlopen – plantje - ……. - …….  - …….  kan Zilverschoon snel een gebied(je) koloniseren.
 
Groeiplaats2019 06 Zilverschoon 07 7. Bloem Arran 16 mei 2013
Zilverschoon vinden we op alle grondsoorten, behalve op hoogveen. We maken de  beste kans als de omgeving zonnig, vochtig, (matig) voedselrijk, zwak zuur tot kalkhoudend is (afb.8). Vaak zullen we de plant van de maand tussen het gras vinden, maar ook wel op een zandvlakte
(foto 1).
 
 
Gebruik – Folklore
-Tegen krampen, menstruatiepijn, aambeien en diarree zou thee getrokken van zilver-
 schoonbladeren helpen. Stelen, blad en bloem verzamelt men daartoe in juni.
-De wortels zouden gekookt gegeten kunnen worden. Tijdens hongersnoden toegepast.
-Ganzen, varkens en rundvee eten Zilverschoon.
-De wortel verstevigt het tandvlees.
-Het doorkomen van de kiezen bij kleine kinderen zou bevorderd kunnen worden door op
 de wortelstok van de plant te kauwen; bij ouderen zou het loszitten van tanden  worden
 tegengegaan.

Tot slot2019 06 Zilverschoon 08 8. Ecologische param. Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving online
Geen wonder dat ik de Zilverschoon in m’n jeugd op het graspad naar het bouwland tegenkom. Het is geen Boterbloem, wel geel en erop gelijkend, maar het blad dat erbij hoort is zo anders. Voorlopig mag het geen naam hebben.
Geen wonder, dat ik me jaren later verwonder over de plant die inmiddels de naam Zilverschoon heeft. Zoveel groter dan gewend, zoveel sierlijker dan gedacht. Moet ik hiervoor helemaal naar het Schotse Barra ?  Nee, natuurlijk niet, maar nu we er toch zijn genieten we volop van Zilver- en ander plantenschoon. Het zij ook U gegund !
Tekst : Gerard te Dorsthorst
Afb.foto’s: GtD (1,5,6,7); Belles Heures du Duc de Berry (2,3); Flora Batava (4); Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving online (8). 

*Prachtige handschrift uit begin 15e eeuw. Les Très Riches Heures du duc de Berry – De Zeer Rijke Uren van de hertog van Berry. Foto: Door Limbourg brothers - R-G Ojéda/RMN, Publiek domein, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=108560