Plant van de maand: juli 2019 - Echte Koekoeksbloem

 

Algemeen 2019 06 01 1. Echte koekoeksbloem Eriskay 16 juni 2014
Wetensch. naam: Silene flos-cuculi (L.) Greuter & Burdet   Familie: Caryophllaceae/Anjerfamilie
Geslacht: Silene/Silene
Soort: Echte koekoeksbloem
Hoogte: 30 – 90 cm.
Plantvorm: Kruid
Plant: Eénhuizig
Wortels: Hoofd- met bijwortels
Stengel: Opgaand
Bladstand: Tegenoverstaand en kruiswijs
Bladvorm: Spatel-, lijnvormig
Bladkleur: Groen
Bladrand: Gaaf
Bloeiperiode: Mei - augustus
Bloeiwijze: Bijscherm2019 06 02 2. Juli Gebr. van Limburg 15e eeuw
Bloemkleur: Rozerood
Bloementype: Tweeslachtig
Kelkbladen: 5
Kroonbladen: 5
Meeldraden: Veel
Stijlen: 5
Stempels: 5
Vruchtbeginsel: Bovenstandig
Vrucht: Doosvrucht
Leefvorm: Overblijvend
Groeiplaats: Nat grasland

 

 
 
Inleiding2019 06 03 3. Detail van afb.2
In de afbeelding voor de maand juli* komt opnieuw het boerenlandwerk naar voren (afb.2 en 3), ook de vrouwen scheren kennelijk schapen. Rond het water bij de (ophaal)brug zouden we de Echte koekoeksbloem kunnen verwachten, niet op de miniatuur, wel in werkelijkheid op deze natte, weideachtige Middeleeuwse plaats. Het miniatuur van toen, evenals de Echte koekoeksbloem van nu stemt gemakkelijk tot blijdschap.
 


Naamgeving
Silene. Silene staat in verband met de bosgod Silenus. Hij is de vader van de Silenen. Het is een figuur die al dan niet dronken met een dikke buik op een ezel wordt afgebeeld. De kelk van 2019 06 04 4. Wortelstelsel Schijndel 20 mei 2019sommige soorten vormen die dikke buik.
Silene kan ook afgeleid zijn van het Griekse sialon dat speeksel betekent. Vele soorten zijn kleverig, vandaar.
Flos-cuculi. Hierin herkennen we Flos/bloem en cuculi/ Koekoek.
Echte. Van de Koekoeksbloemen zal dit dan wel de echte moeten zijn.
Koekoeksbloem.
–De planten bloeien als de Koekoek terug is. Luister en kijk tegelijk als je in het veld bent.
-In het schuim dat je in de bladoksels geregeld tegenkomt leeft de Schuimcicade. Dat schuim wordt koekoeksspog/koekoeksspuug genoemd en ook dan ligt de naam Koekoeksbloem voor de hand.
In het Fries, Frans, Duits en Engels heet de plant  achtereenvolgens: Kraneblom, Fleur de coucou, Kuckucks-lichtnelke en Ragged Robin.
Naast Silene flos-cuculi kun je als naam voor de plant van de maand ook Lynchnis flos-cuculi tegenkomen. Dat vraagt opnieuw naar een naamsverklaring.2019 06 05 5. Bladstand Schijndel 20 mei 2019
Lychnis. Luchnos is Grieks en betekent lamp/licht/kandelaar. De heldere rozerode bloemkleur geeft de aanwijzing naar Lychnis. Ook de lampenpit van de gedroogde plant laat licht over de naamsverklaring schijnen.
 
Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Anjerfamilie, verder in het geslacht Silene en de soort Echte koekoeksbloem. In het geslacht Silene worden verder nog veertien andere planten genoemd, daarvan hebben er nog drie ’koekoeksbloem’ in hun naam nl. Dag-, Avond- en Nachtkoekoeks-bloem.
 
Beschrijving
Levensvorm. Echte Koekoeksbloem is overblijvend en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de Hemikryptofyten, dat betekent dat de plant de winterknoppen onder of iets op de grond heeft.
Wortels. De plant heeft een hoofdwortel met bijwortels (foto 4) .
Stengels. Er zijn behaarde, vertakte opgaande stengels (foto 1). Ze zijn niet kleverig onder de knopen. Vergelijk andere koekoeksbloemen eens op dit punt.2019 06 06 6. Bloeiwijze Oirschot 8 juni 2015
Bladeren. De bladstand is tegenoverstaand terwijl het volgende/vorige tweetal een halve slag gedraaid staat. Zo’n bladstand kunnen we kruisgewijs noemen (foto 5). De bladrand van de twee soorten bladeren is gaaf. Eerst de rozetbladeren, die zijn vaak naar paars aangelopen. In ’winterstand’ kunnen we de Echte koekoeksbloem hier aan herkennen. Ze zijn spatelvormig, vaak gewimperd en gesteeld. Dan de stengelbladeren, die zijn groen. Ze zijn langwerpig met spitse top en ongesteeld. Deze bladeren zijn tot tien centimeter lang.
Bloemen. De gaffelvormig vertakte bloeiwijze kun je zonder meer ’sierlijk’ noemen. We kunnen spreken van een bijscherm (foto 6). Zoemen we in op de rozerode bloemen dan ontdekken we een roodachtige kelk met tien nerven en vijf tanden (foto 7.) die de vergroeide kelk sieren. De vijf 2019 06 07 7. Bloemkelk Schijndel 20 mei 2019kroonbladen zijn in een aantal slippen verdeeld. De bloem is tweeslachtig met veel(tien) meeldra-den en vijf stijlen (foto 8).
Vruchten. Het vruchtbeginsel is bovenstandig. De doosvrucht (foto9) is ongesteeld en bevat slechts één hok, geen tussenschotten. De vruchtdoos opent zich met vijf tanden die niet terugbuigen. De zaden zijn lang kiemkrachtig.
Verspreiding. De plant zal zich door uitstrooiend zaad verspreiden; wind, dier en mens helpen daarbij een ’handje’.
Groeiplaats
De Echte koekoeksbloem vinden we op zonnige/licht beschaduwde plaatsen in een natte 2019 06 08 8. Bloemkroon Schijndel 20 mei 2019omgeving. In de natte hooilanden was de Echte koekoeksbloem een veel voorkomende plant(afb.10). Door de verlaging van de waterstand en het (overvloedig) (kunst)mesten van de wei-landen is deze prachtige plant op vele plaatsen verdwenen. Zien we de boeiende bloei, dan zullen we al snel in een nat natuurgebied zijn. 
 
Organismen op de plant
-De larve van  de Schuimcicade(Philaenus spumarius) zuigt plantenvocht uit de oksels van de Koekoeksbloem. De larve produceert slijm met veel luchtbelletjes. Het zo gevormde schuim geeft het diertje bescherming.(foto 11)
 
Gebruik – Folklore
-Van Koekoeksbloemen kun je kransen vlechten.
 Middeleeuws feestgebruik.
-Koekoekspog/Koekoeksspuug zou op de Koekoeks-2019 06 09 9. Vruchtdoos Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving online
 bloem terecht komen. Had men de verborgen larve in
 de schuimmassa nog niet ontdekt ?

Tot slot
Niet zo verwonderlijk dat de Echte koekoeksbloem ons verblijdt. Zoek maar eens een bloemetje dat zijn vijf kelkbladen in twintig meest ongelijke slippen laat wapperen in de wind. De ontelbare ’vlaggetjes’ sieren het weiland.  Zo’n aanblik kun je moeilijk arm noemen, hoewel het hooiland nat en schraal dient te zijn voor deze plant. Tot in de herfst kunnen we van nabloeiende planten van de maand juli genieten.
Nog een opdrachtje in die herfst ?  Let eens op de doosvruchten van de verschillende koekoeksbloemen. Bij de Dagkoekoeksbloem heb je dan altijd een vrouwelijke plant te pakken. Deze is in tegenstelling tot de Echte koekoeksbloem tweehuizig. 2019 06 1010. Ecologische param. Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving online
Opm. Witte varianten (foto 11) komen soms voor, Zou Cees die Echte (witte) koekoeksbloem gefotografeerd hebben ?
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Tekst       : Gerard te Dorsthorst
Afb.foto’s: GtD(1,4,5,6,7,8); Belles Heures du Duc de Berry(2,3); Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving online(9,10); Cees van de Wouw†(11).
 2019 06 1111. Witte bloem | cicade 2009
*Prachtige handschrift uit begin 15e eeuw. Les Très Riches Heures du duc de Berry – De Zeer Rijke Uren van de hertog van Berry. Foto: Door Limbourg brothers - R-G Ojéda/RMN, Publiek domein, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=108560