Plant van de maand: augustus 2019 - Kompassla

Algemeen 2019 08 Kompassla 01 1. Kompassla Liempde 8 juli 2019
Wetensch. naam: Lactuca serriola L.
Familie: Asteraceae/Composietenfamilie
Geslacht: Lactura/Sla
Soort: Kompassla
Hoogte: 80 – 200 cm.
Plantvorm: Kruid
Plant: Eénhuizig
Wortels: Penwortel
Stengel: Opgaand
Bladstand: Verspreid
Bladvorm: Divers(zie onder)
Bladkleur: Groen
Bladrand: Getand
Bloeiperiode: Juli, augustus, september
Bloeiwijze: Hoofdje
Bloemkleur: Geel
Bloementype: Tweeslachtig
Kelkbladen: Omwindselblaadjes
Kroonbladen: 5
Meeldraden: 5
Stijlen: 1
Stempels: 2
Vruchtbeginsel: Onderstandig
Vrucht: Dopvrucht
Leefvorm: Eén-, tweejarig
Groeiplaats: Omgewerkte grond


Inleiding2019 08 Kompassla 02 2. Augustus Gebr. van Limburg 15e eeuw
In de afbeelding voor de maand augustus* blijft het zomeren. Op de voorgrond de adel die op valkenjacht  gaat, op de achtergrond de werkende boer en er tussen in de gewone man die zich even in het water ontspant. (afb.2 en 3). Het is maar de vraag of deze mensen interesse zullen tonen voor onze plant van de maand: de  Kompassla.2019 08 Kompassla 03 3. Detail van afb.2
 
 
 
 
 
 
 

 


 
 
Naamgeving
Lactuca. Breek je een deel van de plant, dan verschijnt er wit melksap. Lac betekent melk.
Serriola. Bekijk je de onderkant van de bladnerf, dan zie je een rij stekeltjes. Serriola betekent 2019 08 Kompassla 04 4. Wortelstelsel Liempde 8 juli 2019zaagje.
Kompassla. De bladen staan noord-zuid. Toch mooi zo’n kom-pas bij de hand.
In het Fries, Frans, Duits en Engels heet de plant  achtereenvolgens: Kompasslaad, Laitue scariole, Kompaß -Lattich en Prickly Lettuce.
Kom je ne naam Lactuca scariola tegen dan is dat dezelfde plant; ook wordt de naam Wilde sla gebruikt.

Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Composietenfamilie, verder in het geslacht Sla en de soort Kompassla. In het geslacht Sla worden verder nog vier andere planten genoemd: Strand-, Wilg-, Gifsla en als vierde gewoon Sla. De laatste staat voor de vele soorten gekweekte sla die ons als zomergroenten stekelloos tegemoet komen.
 
Beschrijving
Levensvorm. Kompassla is één- of tweejarig en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de Therofyten, dat betekent dat de plant geen winterknoppen heeft. (Het zaad kan overwinteren)
Wortels. De plant heeft een zeer lange(tot een meter) penwortel met veel zijworteltjes(foto 4) en kan ook gemakkelijk tussen stenen groeien . 2019 08 Kompassla 05 5. Stengel Liempde 8 juli 2019
Stengels. De onvertakte, gevulde stengel zorgt ervoor dat de plant een stijve indruk maakt (foto 5). Foto 1 geeft die indruk zeker niet omdat daar juist het bovenste vertakte deel dat de bloeiwijze vormt in beeld is gebracht. De stengels hebben stekels en wit melksap dat na verloop van tijd naar geel verkleurt.
Bladeren. Toen ik de plant voor het eerst herkende waren het vooral de bladeren die opvielen; daar is dan ook veel over te vertellen. Eerst de kleur: groen en toch niet echt groen maar blauwachtig groen, een uitgesproken opvallende kleur. Dan de bladstand: de bladeren lijken leerachtig , staan verspreid en zijn vaak een kwartslag gedraaid. De richting ervan is noord-zuid. Op deze manier vangen ze weinig van de boven dertig graden zon. De plant lijkt uitstekend op ons veranderende klimaat te zijn voorbereid. Let eens op of de plant verwelkt bij  hoge temperaturen. De stengelomvattende bladeren hebben pijlvormige voeten. Zij zijn langwerpig en staan verticaal en oost-west. Tot slot vallen de stekeltjes op zowel aan getande bladrand als op de onderkant van het middennerf van het blad. Die stekeltjes kunnen nog op de stengel doorlopen. Alsof het bladverhaal nog niet lang genoeg is zijn er ook nog twee varianten wat bladinsnijdingen betreft. 1. De vorm integrifolia heeft enkel ongedeelde, 2019 08 Kompassla 06 6. Blad en stekels Rhenen 15 juli 2014spatelvormige bladeren (foto 5). 2. De vorm serriola heeft diep ingesneden veervormige bladeren (foto 6). Zij zien er uit als vervaarlijke middeleeuwse wapens; je kunt er bijlen, pijlpunten of roofvogelsnavels in zien. Bij zo’n plant zijn alleen de bovenste bladeren ongedeeld.
Bloemen. Bovenaan gaat de stengel zich vertakken en daardoor ontstaat er een pluim in de vorm van een piramide (foto 1). Deze vertakkingsstengeltjes hebben schubvormige schutblaadjes. De lichtgele bloempjes (foto 7) -alleen lintbloemen- zijn tweeslachtig. Er is één stijl met twee stempels. De bloemhoofdjes zijn in omwindselblaadjes gevat. Er zijn vijf vergroeide kroon-blaadjes.
Vruchten. Het vruchtbeginsel is onderstandig. Er zijn éénzadige dopvruchten(nootjes). Een 2019 08 Kompassla 07 7. Bloemen Rhenen 15 juli 2014vruchtje is één bij drie millimeter groot, het heeft vruchtpluis.
Verspreiding. De wind verspreidt het zaad.

Groeiplaats
De Kompassla kun je als pioniersplant vinden op omgewerkte grond. Zowel de vochtigheid als de voedselrijkdom van de groeiplaats mag verschillen (afb.10). De diepe penwortel vindt het water wel, ook in een stenige omgeving. In het algemeen heb je op ruderale plaatsen kans op de plant van de maand.
 
Organismen op de plant
De Eucosma conterminana uit de Bladrollerfamilie heeft de (Kompas)sla op het menu staan. De Nederlandse naam voor dit vlindertje is  het Sladistelknoopvlekje.   
2019 08 Kompassla 08 8. Ecologische param. Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving online
Gebruik – Folklore
Kompassla en Sla die wij eten zijn nauw verwant. En toch zijn er grote verschillen. De kropvorming van juist de sla die we eten zien we bij de Kompassla niet terug en ga zelf eens op zoek naar het verschil in bloeiwijze van beide ‘salades’.
 
Tot slot
-De woordspeling Kompassla met kom-pas-sla laat me nog even terugkijken in de geschiedenis. Hierbij komen de begrippen sla, salade, insalata en ingezouten in omgekeerde volgorde aan de orde.
      We zijn bij de Romeinen die de slaplant/slakrop(?) ingezouten bereidde. Zij spraken
      natuurlijk niet van ingezouten, maar van insalata. Dat woord is ingekort tot salade
      en op haar beurt is die salade ingekort tot sla. Taal blijft een wonderlijk fenomeen
      want die sla bereiden wij weer uit tot een lekkere salade. Smakelijk !
-Het stukje uit Flora Batava (deel 11) van Jan Kops en P.M.E.Gevers Deijnoot(1853) is te mooi om weg te laten.
2019 08 Kompassla 09

Tekst: Gerard te Dorsthorst
Afb.foto’s: GtD(1,4,5,6,7); Belles Heures du Duc de Berry(2,3); Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving online(8).

 

*Prachtige handschrift uit begin 15e eeuw. Les Très Riches Heures du duc de Berry – De Zeer Rijke Uren van de hertog van Berry. Foto: Door Limbourg brothers - R-G Ojéda/RMN, Publiek domein, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=108560