Plant van de maand: april 2020 - Blauwe bosbes

 2020 04 Blauwe bosbes 01 1. Blauwe bosbes Geelders 2 maart 2020

Algemeen
Wetensch. naam: Vaccinium myrtillus L.
Uitspraak: Vaccínium myrtíllus
Familie: Ericaceae/Heifamilie
Geslacht: Vaccinium/Bosbes
Soort: Blauwe bosbes
Hoogte: 15 – 50 cm.
Plantvorm: Dwergstruik
Plant: Eénhuizig
Wortels: Hoofd en bijwortels
Stengel: Rechtopstaand
Bladstand: Verspreid
Bladvorm: Eirond
Bladkleur: Lichtgroen
Bladrand: Gekarteld
Bloeiperiode: April - juni
Bloeiwijze: Alleenstaand2020 04 Blauwe bosbes 02 2. Mirte Saxifraga - Ed Stikvoort
Bloemvorm: Urnvormig
Bloemkleur: Rozerood
Bloementype: Tweeslachtig
Kelkbladen: 5
Kroonbladen: 5
Meeldraden: 8 - 12
Stijlen: 1
Stempels: 1
Vruchtbeginsel: Onderstandig
Vrucht: Bes
Leefvorm: Overblijvend
Groeiplaats: Bos

 

Inleiding2020 04 Blauwe bosbes 03 3. Wortels Herbarium Blackwellianum deel 5 E Blackwell(1765)
Lopend in het winterbos vallen de heldergroene stengels van de Blauwe bosbes op (foto 1). De vele planten vormen vaak een prachtig tapijt met een hoogte tot een halve meter. Die stengels verdienen juist in de wintertijd onze aandacht.
Ik ga de Blauwe bosbes met het oog op het hele jaar als Plant van de Maand april beschrijven. Gaat U mee, op het scherm en/of in de natuur ?

Naamgeving
Vaccinium. Zoekend naar de verklaring kom ik verschillende mogelijkheden tegen. 1) Vaccinium zou van baccinium afstammen; zo komen we uit bij baccae (bessen) en zijn het de opvallende blauwzwarte vruchten die de plant de naam hebben gegeven. 2) Vacca is koe in het Latijn. We zijn nu in de verleden tijd toen de koeien nog in de bossen hun voedsel gingen zoeken en daarbij verzot waren op deze plant.
Myrtillus. Het ligt voor de hand dat we, op blad en struikje lettend, de overeenkomsten tussen de Blauwe bosbes en een klein Mirteboompje herkennen (foto 2). Myrtillus is kleine Mirte.
Bosbes. Waarom zou je de plant die je in de bossen zoveel tegenkomt anders dan Bosbes willen noemen?2020 04 Blauwe bosbes 04 4. Struikje Kampina 9 maart 2020
Blauwe. Kijk ik in de ’Geïllustreerde Flora van Nederland’ (E. Heimans e.a. 1960) dan heet de plant op blz. 776 nog enkel Bosbes. Er zijn meer bessen te vinden in het bos en het is goed dat er de toevoeging Blauwe is voorgekomen.
In het Fries, Frans, Duits en Engels noemt men de plant achtereenvolgens: Blauwe blebberbei, Myrtille, Heidelbeere/Blaubeere en Bilberry.
Er zijn vele volksnamen voor de plant, ik kies voor: Blekbessen, Waldberen en Klokkebeien.

Plaatsing
Heukels** plaatst de plant in de Heifamilie, verder in het geslacht Bosbes en de soort Blauwe bosbes. Van het geslacht Bosbes worden verder nog vijf andere soorten genoemd waaronder de Trosbosbes en de Rode bosbes (Vossebes).

Beschrijving
Levensvorm. De Blauwe bosbes (foto 1 ) is een overblijvende plant en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de Chamaefyten, dat betekent dat de plant de winterknoppen tot 50cm boven de grond heeft. Het dwergstruikje zal tussen de 15 en 50 cm. hoog worden.
Wortels. De plant heeft een wortelstelsel van hoofd- en bijwortels. (afb.3). De Blauwe 2020 04 Blauwe bosbes 05 5. Verhoute stengel Geelders 2 maart 2020bosbes geeft aanleiding om stil te staan bij het verschijnsel van mycorrhizale symbiose. Hierbij hebben we te maken met een mycorrhiza (zwam) en de wortels van een plant. Tussen die twee is het volgende samenlevingsverband. De schimmeldraden/hyfen zijn verbonden met de wortels van de Blauwe bes. De mycorrhiza neemt mineralen/voedingsstoffen op uit de bodem die via de wortels doorgegeven worden aan de plant. De plant geeft daarvoor suikers en koolhydraten aan de zwam. De paddenstoel kan zo leven zonder zelf aan koolzuurassimilatie te doen.
Takken. De plant is een sterk vertakt struikje van rechtopstaande takjes (foto 4). Aan de 2020 04 Blauwe bosbes 06 6. Bladstand *Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving onlinevoet verhouten de stengels (foto 5). Een soort basistakken kruipen een eind weg zou men kunnen zeggen waaruit opgaande twijgen ontspruiten. De glanzend-groene driekantige takjes/twijgjes zijn gevleugeld/kantig (foto 1); daardoor wordt het oppervlak vergroot. Door het (blad)groen blijft de plant de hele winter de koolzuurassimilatie verzorgen.
Bladeren. De twee à drie centimeter grote lichtgroene bladeren staan kortgesteeld ver-spreid aan de takjes. De vorm ervan is elliptisch-eirond en aangespitst (foto 6*). Voor de rand kunnen we een omschrijving geven van getand, gezaagd, gekarteld; kijk zelf en beslis2020 04 Blauwe bosbes 07 7. Bladrand* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving online welke omschrijving je de ’juiste’ vindt (foto 7*). Het valt op dat de blaadjes vlak staan, waardoor de plant een maximum aan (verspreid) zonlicht vangt. Naast de ’gewone’ bladeren zijn er schutblaadjes die we bij de bloemsteeltjes zien.
Bloemen. Bloeiwijze (foto 8 en 10). Bloempje (foto 9).
De alleenstaande bloempje(soms twee) zijn naar beneden gerichte urntjes van 4 tot 6mm. Je ziet, in de vorm van tandjes, de vijf kelkblaadjes. De vijf kroonblaadjes zijn vergroeid tot een kelkje met vijf teruggerolde lobjes. De kleur is rozerood met een groene waas. Er zijn acht tot twaalf meeldraden, één 2020 04 Blauwe bosbes 08 8. Bloeiwijze Geelders 2 maart 2020stijl met één stempel.
Vruchten. Het onderstandig vruchtbeginsel ontwikkelt zich na de bestuiving tot een ronde blauwzwarte berijpte bes (foto 10). Kruisbestuiving komt het meest voor (zie onder), maar zelfbestuiving is mogelijk. Typerend voor de bes is het indeukingkroontje aan de bovenkant (foto 11). Het vruchtvlees is blauw, het sap paars. Van juli tot september worden de bessen rijp. (De Rijsbes(Vaccinium uliginosum) heeft wit/kleurloos vruchtvlees).
Verspreiding. De plant maakt in de grond een netwerk van uitlopers. Een heel gebied kan zo worden gekoloniseerd. Daarnaast zijn het vogels en vossen die de bessen eten waardoor de vele zaadjes, wel tot 40 per bes, worden verspreid.2020 04 Blauwe bosbes 09 9. Bloem Kampina 9 maart 2020

Groeiplaats
Bekijken we de ecologische parameters (afb.12 *) dan zien we dat:
.-. de plant gedijt op licht tot matig beschaduwde,
    humusrijke plaatsen.
.-. de plant houdt van een voedselarm substraat.
.-. het substraat zuur is, in de variatie van 2 tot 4,1.
.-. de plant matig droge omstandigheden verdraagt.
We zullen de plant vooral tegen komen in lichte loof- en naaldbossen.

Organismen op de plant
Je moet wel heel goede ogen hebben om de bestuiving van de bloem door de insecten (bijen, hommels) te volgen. Wees zelf die bij. Je komt van een bosbesbloemetje en landt op de volgende, kruip in het urntje op zoek naar nectar onder in de bloem. Je stoot eerst je hoofd tegen de stempel van de stijl die tot in de opening van het urntje reikt (foto 9). 2020 04 Blauwe bosbes 1010. Vruchten Saxifraga - Willem van KruijsbergenVerder het bloemetje in passeer je de meeldraden waarvan de helmknoppen, die op ’kromme hoorntjes’ lijken, opensplijten om het pollen vrij te geven. Eindelijk dan de lekkere nectar. Je hebt inmiddels, zonder dat je het in de gaten hebt, de bloem bestoven. De plant is nu in de gelegenheid om een (bos)bes te laten groeien. Onbezorgd vlieg je naar de volgende bosbesbloem, waar bovenstaande handeling voor herhaling vatbaar is.

Gebruik – Folklore – Mythologie
De concentratie anthocyanine in de bessen dient om kleurstof van te maken die in voedingsmiddelen wordt toegepast. Dat kleureffect merk je zelf al snel als je een uurtje Blauwe bosbessen gaat plukken in juni/juli.
De Bosbes zou tand- en kiespijn verzachten. Vers bosbessensap werkt positief bij maag en darmklachten. Het blad werd tegen suikerziekte ingezet.2020 04 Blauwe bosbes 11JPG11. Kroontje Saxifraga - Jan van der Straaten
In de oorlog diende het bosbesblad als theesurrogaat en nu zijn het op de Hebriden nog steeds theebladeren.
De bessen worden verzameld om er sap of jam van te maken; natuurlijk kun je ze ook meteen opeten of ze in de compote verwerken.
In plaats van Blauwe bosbessen worden er tegenwoordig veel gekweekte Trosbosbessen (Vaccinium corymbosum) verwerkt. Een veel gebruikte naam voor die Trosbosbes is Blauwe bes.

Tot slot
De Blauwe bosbes het jaar rond:
Winter: Zoals in de inleiding genoemd, streelt ons het
frisse groen van de bladerloze stengels.
Lente:  In de bloeitijd boeien ons de kleine rose- groene urnbloempjes.2020 04 Blauwe bosbes 1212. Ecologische parameters* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on line
Zomer: De oogsttijd breekt aan voor hen die geduldig kunnen doorplukken. Ooit gehoord van ’la capitale des Myrtilles’ ? Je bent welkom in Vielsalm (foto 13)  op 21 juli om de ’bosbes-feesten’ mee te vieren. Kennelijk groeien er in de bossen  rond die Belgische stad voldoende Blauwe bosbessen voor die extra volksaandacht.
Herfst: Een tweede bloeitijd is mogelijk in september.
 De blaadjes zullen, afhankelijk van het substraat, in diverse kleuren verkleuren                   voordat ze afvallen (foto 14).
Nu wij nog het jaar rond !

 

 

2020 04 Blauwe bosbes 1313. Station Vielsalm Vielsalm 27 april 2015

2020 04 Blauwe bosbes 1414. Herfst Kampina 23 dec. 2013

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Tekst:        Gerard te Dorsthorst
Afb. foto’s: GtD(1,4,5,8,9,13.14); Saxifraga(2,10,11); Herbarium Blackwellianum(3);
                 Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving online(6,7,12)