Plant van de maand: juli 2018 - kruldistel

 

Algemeen
Wetenschappelijke naam: Carduus crispus L.2018 07 kruldistel 01 1. Kruldistel Geul 8 juli 2013
Familie: Asteraceae/Composietenfamilie
Geslacht: Carduus/Distel
Soort: Kruldistel
Plant: Eénhuizig
Grootte: 30 - 130 cm.
Wortels: Hoofd-, bijwortels
Stengel:Opgaand; gevleugeld
Bladstand: Verspreid
Bladkleur: Dofgroen
Bladvorm: Langwerpig, ingesneden
Bladrand: Gekroesd
Bloeiwijze: Bloemhoofdjes
Bloeiperiode: Juli – september
Bloemen: Tweeslachtig
Bloemkleur: Purperrood
Kroonbladen: Vijf
Meeldraden: Vijf, vergroeid
Stamper: Eén
Stijlen: Eén
Stempels: Twee
Vruchtbeginsel: Onderstandig
Vrucht: Dopvrucht
Groeiplaats: Droge omgeving
Leefvorm: Overblijvend

 

Inleiding2018 07 kruldistel 02 2. Kruldistel Flora Batava; Jan Kops 1814
Van de juli-spreuken kies ik voor de volgende: ”De wakkere hooimaand geeft de zeisen, de maaier in de hand met vlijt; daar lege schuren hooi vereisen om het vee te voeren in wintertijd”. Deze zin geeft een heel herkenbaar verhaal uit vroeger tijden. Die zeisen waren ook nodig om in de begraasde weilanden de distels te maaien, en dan wel voordat ze zo mooi in bloei konden komen. Pas later ben ik die stekelige bloeiwijze van de distels gaan waarderen. En de Kruldistel speelt daarin de hoofdrol.
 
Naamgeving
Carduus komt van carère(=kaarden); de ontelbaar vele stekels van de planten geven die allusie.
Crispus heeft de betekenis van gekroesd; het blad kun je zonder meer gekroesd noemen. (In ons woord crêpe-papier zien we het gekruld/ gegolfd zijn ook nog terug).
Van de naam Kruldistel schenken we eerst aandacht aan het tweede deel Distel.
Distel staat voor stekende. Het schijnt een woord van zeer oude oorsprong te zijn, mogelijk Indogermaans.2018 07 kruldistel 03 3. Stengel-blad Rhenen 15 juli 2014
Met Krul komen we bij de stengelvleugels en de bladranden die alle kanten op krullen.
In het Fries, Frans, Duits en Engels heet de plant  achtereenvolgens , Krolstikel, Chardon crépu, Krause Distel en Welted Thistle.

Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Composietenfamilie, verder in het geslacht Carduus en de soort Kruldistel. In het geslacht Carduus worden nog drie andere soorten genoemd. Dat zijn de Tengere-, Knikkende- en Langstekelige distel. (De Kale Jonker is een plant uit het geslacht Vederdistel. Voor belangrijke verschillen zie in het Tot slot gedeelte).
 
Beschrijving
Kruldistel is overblijvend/tweejarig  en valt bij de indeling van Raunklaer onder de hemikryptofyten. Dat betekent dus dat de winterknoppen zich onder of iets op de grond bevinden.2018 07 kruldistel 04 4. Bloem Rhenen 15 juli 2014 De plant kan meerjarig zijn.
…Wortels. Er is een hoofdwortel met bijwortels(foto 2).
…De vooral bovenin (rijk)vertakte stengels zijn opgaand en staan zijdelings uit(foto 1). Er zijn gekroesde stengelvleugels die voorzien zijn van tot drie millimeter lange stekels(foto 3).
…Het tweejarig zijn van de plant herkennen we aan de overwinterende rozetten. De bladeren ervan zijn langwerpig en diep ingesneden. In het tweede jaar groeien de opgaande, gevleugelde stekelige stengels. De onderkant van het blad is spinnewebachtig behaard. De bladeren zijn uiteraard gestekeld  met een scherpe topstekel. De stengelbladen zijn gekroesd. Met smalle vleugels lopen ze af in de stengel.
…De bloemen staan verenigd in bolle bloemhoofdjes(foto 4). Er zijn enkel tweeslachtige buisbloemen bij deze composiet. De omwindselbladen zijn aan de top licht gebogen. Aan het eind van de stengels staan één tot vijf bloemhoofdjes als in een kluwen verenigd. De kleur is 2018 07 kruldistel 05 5. Ecologische parameters Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving onlineroodpaars. (Kom je een wit bloemhoofdje tegen, dan noem ik dat geluk hebben). Bekijken we een enkel bloempje, dan kun je één stijl met twee stempels opmerken. Er zijn vijf kroonblaadjes.
…Er is een onderstaand vruchtbeginsel. De vrucht is een éénzadige dopvrucht dat we ook nootje mogen noemen. Het vruchtpluis is vuilwit en ongeveerd.
 
Groeiplaats
Zijn we in een zonnige, misschien licht beschaduwde, matig droge tot vochtige plaats, dan kunnen we de Kruldistel tegenkomen. Het substraat zal voedselrijk, vaak kalkhoudend en humusrijk zijn. Ben je in zo’n omgeving, dan kun je op omgewerkte plaatsen naar de plant van de maand omzien. Je zult de Kruldistel o.m. langs rivierdijken en in Zuid Limburg glorieus breed uitgegroeid zien staan.2018 07 kruldistel 06 6. Thistle Roya Badge of Scotland
 
Organismen op de plant
Vlinders(Distelvlinders), bijen en hommels bezoeken de plant voor de nectar. De rupsen van de Distelvlinder leven van het stekelige distelblad.
In de winter kun je de Puttertjes(Distelvinken) bezig zien met het veroveren van de nootjes, die ze uit de ’bloemhoofdjes’ hakken. (Een mooi 2.15 min. durend filmpje kun je vinden op Wikipedia bij de Putter/Distelvink)
 
Folklore
Gaan we terug naar de Oudheid, dan beschermt de distel ons tegen kwade geesten en slechte voortekenen.
Gaan we terug naar de Middeleeuwen, dan ervaren we de distel als zinnebeeld van weerbaarheid.
De nationale plant van Schotland is de distel, maar:
- De oorsprong van die nationale plant is mysterieus. Een mooie, oncontroleerbare verklaring is dat een troep slapende Schotse krijgslustigen gewaarschuwd wordt door de kreten van de vijandelijke Noren die met hun voeten in de distels trappen. Natuurlijk verslaan de Schotten de Noren. Als dank is de distel nu de nationale plant van de maand en meer.
- Welke Distel de echte nationale plant is is ongewis. 

Tot slot
Ben je een echt oude Romein, dan noem je veel planten met stekels Carduus(=Distel). Ze onderscheiden eetbare en niet eetbare. De eerste zijn de Artisjokken en onze Kruldistel hoort bij de tweede. Nu zijn de stekels van de Kruldistel wel ruimschoots aanwezig, maar ze zijn slap. Dat kun je bij de Kale jonker niet zeggen. Soms lijken die twee erg op elkaar. Nog twee duidelijke verschillen ? 1. De omwindselblaadjes van de Kruldistel zijn teruggebogen, die van de Kale jonker liggen tegen het bloemhoofdje aan. 2. Heb je vruchtpluis, dan zie je met de loep dat de pappus van de Kruldistel niet geveerd is, terwijl dat bij de pappus van de Kale jonker wel zo is. Lopend in het veld moeten deze kenmerken verwarring tussen die twee distels voorkomen. Succes.
Tekst: Gerard te Dorsthorst.
Afbeeldingen: GtD(1,3,4);  Flora Batava(2); Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving online(5).