Afdrukken
Plant van de maand: december 2020 - Beuk

 2020 12 beuk 0011. Beuk Horne 12 okt. 2020

Algemeen
Wetensch. naam: Fagus sylvatica L.
Uitspraak: Fágus sylvática
Familie: Fagaceae/Napjesdragerfamilie
Geslacht: Fagus/Beuk
Soort: Beuk
Hoogte: Tot 40 m.
Plantvorm: Boom
Plant: Eenhuizig
Wortels: Hartwortelstelsel
Schors: Glad en grijs
Bladstand: Verspreid2020 12 beuk 002 2. Donderbeuk Leemputten 18 febr. 2013
Bladvorm: Eivormig/elliptisch
Bladkleur: Groen
Bladrand: Gaaf – gegolfd
Bloeiperiode: April - mei
Bloeiwijze: Katje
Bloemkleur: Groen
Bloementype: Eénslachtig
Bloembladen: 6(schubben)
Meeldraden: 4 of meer
Stijlen: 4
Stempels: 4
Vruchtbeginsel: Onderstandig
Vrucht: Noot
Leefvorm: Overblijvend
Groeiplaats: Bos

 2020 12 beuk 003 3. Hartwortelstelsel* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving online

Inleiding
’Buchen sollst du suchen, Eichen sollst du weichen’. Dit spreekwoord gaat over de Beuk (foto 1) en de Eik. De Eik (Zomereik) is als Plant van de Maand december 2016 be-sproken, de Beuk staat voor december 2020 op het programma. We kunnen dus -als volkswijsheid- bij onweer onder een Beuk schuilen, maar zeker niet onder een Eik. En maar hopen dat de bliksem deze wijsheid ook kent (foto 2)! Overigens hoeven we de Beuk niet te zoeken. Langs wegen, in parken en uiteraard in een (beuken)bos voelt 2020 12 beuk 004 4. Solitaire Beuk Mesch 24 sept. 2013 de plant zich thuis.

 

Naamgeving
Fagus. De nootjes van de beuk kun je eten en de naam komt daar vandaan. In het Grieks staat phagein voor eten. Naar Latijn toe wordt dit fagus.
Sylvatica. In het Latijn ga je van silva→bos naar sylvatica →in het bos groeiend.
Beuk. Als we nu eens bij het runenschrift beginnen, dan kunnen we constateren dat die runen op beukenhouten plankjes werden ingekerfd/geschreven. Tussen boek en beuk is er zeker verwantschap. In het Fries, Frans, Duits en Engels noemt men de plant achtereenvolgens: Boek, Hêtre, Buche en Beech.
Oude namen zijn: Boecke en Boekelaar, alsook het mooie Bokkenotenboom.

Plaatsing
Heukels** plaatst de plant in de Napjesdragersfamilie, verder in het geslacht Fagus/Beuk en de soort Beuk. Verder worden er geen andere soorten genoemd; wel zijn er veel 2020 12 beuk 005 5. Beukenlaan Laren(Gld) 12 okt. 2016gekweekte soorten, b.v. met bruine of inge-sneden bladeren .

Beschrijving
Levensvorm. De Beuk is een overblijvende plant en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de Phanerofyten, dat betekent dat de plant de winterknoppen minstens vijftig centimeter boven de grond heeft. Voor de Beuk, die tot 40m hoog kan worden is dat geen probleem.
Wortels. Het is niet zomaar mogelijk een Beuk uit de grond te trekken om de wortels te bekijken. Is de Beuk omgewaaid (foto19), dan zien we al iets. Weten we dat de beuk een hartwortelstelsel heeft, dan geeft de prachtige tekening van ’Flora van Nederland’ aan hoe dat eruit moet zien (afb.3*): Een stevige wortel verticaal naar omlaag met rondom horizontale zijwortels.2020 12 beuk 006 6. Knoppen Saxifraga - Jan van der Straaten
Stam. De grijze schors (foto 2) van de stam is glad en verdraagt geen sterke zonnenschijn. Een vrijstaande beuk (foto 4) vertakt zich op een paar meter in een aantal opgaande zware takken. De ronde, bolle kroon zal voor voldoende schaduw zorgen zodat de stam beschermd blijft. Bij bomen in beukenbos of beukenlaan (foto 5) worden de stammen hoger en zorgen de bomen samen door schaduwbescherming voor hun stammen. Valt er een Beuk uit, dan krijgen de naaststaande bomen het moeilijk. Om brandplekken te voorkomen worden die stammen wel door juteomhulsels kunstmatig beschermd. 2020 12 beuk 007 7. Kiemplant Leemputten 6 mei 2012
Takjes. Aan de glanzende, lichtbruine twijgen vormen de spitse, afstaande knoppen een mooi winterkenmerk van de boom (foto 6).
Bladeren. We beginnen met de blaadjes van een kiemplantje (foto 7). Deze donkergroene niervormige blaadjes die een soort schoteltje vormen zijn eigenlijk de twee zaadlobben.
De vorm van de andere bladeren, die een kort steeltje hebben, is eivormig tot elliptisch. De top is spits, ondiep gaaf (foto 9a en 9b*) terwijl de rand gegolfd is. De nervauur is duidelijk veernervig. Wat de kleur betreft het volgende: Ze beginnen lichtgroen en zacht behaard (foto 8), en gaan over in glanzend donkergroen om in de herfst bruin van de tak te vallen. In het begin zijn er steunblaadjes die al snel verdwijnen.
Bloemen. Terwijl de plant éénhuizig is, zijn de groene bloemen éénslachtig. De mannelijke 2020 12 beuk 008 8. Ontluikend blad Saxifraga - Hans Bolbloempjes zitten in bolvormige katjes die aan lange behaarde stelen naar beneden hangen (foto 10*). Elk bloempje heeft vier(of meer) meeldraden. De vrouwelijke bloempjes zitten met twee (of meer) bij elkaar. Ze worden omhuld/beschermd door een vierspletig napje. Ze staan naar boven op een sterk, dik steeltje (foto 10*). Er zijn veel meer mannelijke- dan vrouwelijke bloempjes. Door windbestuiving wordt het stuifmeel op de stempels gedeponeerd.
Vruchten. Het onderstandig vruchtbeginsel ontwikkelt zich na kruisbestuiving tot een éénzadige dopvrucht. In de stekelige harde houtige bolster (foto 11* en 13) ontwikkelen zich twee of drie driekantige beukennootjes. In de tijd dat de vruchtjes rijp worden is de bolster naar bruin verkleurd. Het napje springt2020 12 beuk 009 9a. Bovenzijde blad Saxifraga - Jan van der Straaten met vier kleppen open (foto 12*), of valt in zijn geheel naar beneden (foto 13). Het volgend voorjaar kiemen de zaden/beuken-nootjes (foto 14). Opm. Pas op leeftijd, 30-50jr, begint de Beuk vruchten te ontwikkelen.
Verspreiding. IJverige Eekhoorntjes leggen winter-voorraden aan, vergeten er steeds weer een paar en de Beuk is van verspreiding verzekerd.



Groeiplaats
Bekijken we ook de ecologische parameters(afb 15*) dan zien we dat: 2020 12 beuk 010 9b. Onderzijde blad* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on line
- de plant gedijt op beschaduwde, droge tot matig voch-tige plaatsen.
- de plant te vinden is op matig voedselrijke grond.
- het substraat een zuurgraad van drie tot zes heeft.
We zullen de plant zeker tegenkomen op een lemige ondergrond in (park)bossen.

 

Organismen op de plant
De Eekhoorntjes zijn al genoemd en letten we ook eens op de gallen die op het beukenblad2020 12 beuk 01110. Bloemen* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on line voorkomen. Galmug Mikiola fagi. Verder kun je diverse mossen en zwam-men(Porceleinzwam) op beukenhout vinden.

 

Gebruik–Folklore– Mythologie


Gebruik.
- Eet beukennootjes met mate omdat er wat blauwzuur in zit. Het roosteren van de nootjes verwijdert dat zuur.
- Er zijn recepten om (kletskop)koekjes te bakken waarin beukennootjes worden verwerkt.
- Beukennootjes bevatten veel olie. De Veluwe is/was bekend om het ’olie slaan’ uit 2020 12 beuk 01211. Vrucht* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on linebeukennootjes d.m.v. de watermolens die in de Sprengen waren gebouwd.

- Overal kom je beukenhagen tegen (foto 20). Die zijn van Beuken, maar zeker ook van Haagbeuken. Dit zijn twee verschillende planten, de Haagbeuk is een soort uit de Berkenfamilie(***zie ook in ’Tot slot’).
- Beukenlanen worden veel toegepast (foto 5). Ervaar de sfeer daarvan als je door zo’n laan loopt.
- Kijk eens in je schuurtje en haal daar toepassingen van beukenhout tevoorschijn (foto 16).
- In de meubel- en vloerenindustie wordt beukenhout verwerkt.
- Beukenhoutkrullen kunnen o.a. bij het roken van vis worden gebruikt.
- Aparte vermelding verdient het beukenhout in de ontwikkeling van de boekdrukkunst.2020 12 beuk 01312. Zaad* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on line
Houtsneden - Blokboeken – Letters – Runenschrift (foto 17).
- Beukenhout leent zich voor het maken van houtskool, het is ook goed brandhout.

Folklore.
- De Beuk komt in namen voor zoals in de Brabantse plaatsen Boekel, Boekelo en Boxtel, maar ook in het buitenland. Wat te denken van Buckingem(palace) en Boekarest ?
- Schrijven in beukenstammen. Niet goed voor de Beuk, wel voor de Liefde. De Beuk leeft lang, de liefde of onze achtergelaten ’voetstappen’ ook (foto 18)?
- Wat te denken van: ”De beuk erin” ?2020 12 beuk 01413. Napjes Wamberg 13 nov. 2020 14. Nootjes Rasbak, wikimedia
- Te aardig om niet te noemen, eventueel wel zelf te proberen is het volgende: Snij een wens in een stukje beukenhout/beukenschors, begraaf deze in de aarde en de wens kan uitkomen.

Mythologie.
- Zie je in de Beuk een hemelbestormer, dan is het niet moeilijk te bedenken dat de Beuk wel als inspiratiebron voor Gotische Kathedralen kan dienen. Kerken kennen hoofd- en zijbeuken.
- Men ziet in de Beuk met haar slanke zilvergrijze gladde bast en haar fijne gebladerte de Koningin van het bos.2020 12 beuk 01515. Ecologische param.* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on line
- De Beuk is aan de Germaanse god Wodan gewijd en staat onder bescherming van de dondergod Donar. (Buchen sollst du suchen).

Tot slot
Een Beuk is een stoere boom die altijd weer je aandacht opeist. Het beschrijven van deze reus als Plant van de Maand wordt dan ook te groot. Er is te veel over te vertellen, er is te veel moois om te willen tonen. Neem b.v. foto 20. Deze beukenhaag is door de tijd heen verwaarloosd en de heggenstammetjes zijn doorgeschoten in stoere takken. Of neem foto 21. Mensen proberen zonnebrand te voorkomen door de stammen met rieten matten te omwikkelen, maar2020 12 beuk 01616. Gereedschap Soest 6 nov. 2020 dat zal vergeefs blijken als we dat niet onderhouden. Uiteindelijk zal na zo’n 200 tot 300 jaar ook de Beuk het loodje leggen terwijl die van foto 19 die leeftijd niet heeft gehaald. En. Weet iemand hoe oud de Beuk van foto 1 is ? Ik ben benieuwd !

***Winterkenmerken
                    Beuk                                    Haagbeuk
Knoppen:   Afstaand van de tak              Aanliggend aan de tak
Bladrand:   Gaaf                                   Gezaagd
Schors:       Horizontale ribbels                Verticale ribbels


Tekst :       Gerard te Dorsthorst2020 12 beuk 017JPG17. Runenalfabet GEOCACHEN.BE
Afb. foto’s: MtD(1,4); GtD(2,5,7,13,18,19,20,21); Flora van Nederland – Wilde
planten en hun omgeving on line(3,9b,10,11,12,15);
Saxifraga(6,8,9a); Wikimedia(14); G. Hendriks(16);
GEOCACHEN(17)

 

*https://www.floravannederland.nl/planten/beuk/
**Heukels’ FLORA van Nederland. Vierentwintigste druk. 2020.

2020 12 beuk 01718. ..5 – 2 – 40 Leemputten 18 febr. 2013

2020 12 beuk 01819. Oud, maar niet eeuwig Leemputten 18 febr. 2013

 

 

 

 

 

 

2020 12 beuk 02021. Bescherming Wamberg 13 nov. 2020

2020 12 beuk 01920. Beukenhaag Mull 10 mei 2013