Afdrukken
Plant van de maand: Juni 2021 - Gewone Engelwortel

 2021 06 gewone engelwortel 001 1. Gewone Engelwortel Moerputten 2 september 2019

Algemeen
Wetensch. naam: Angelica sylvestris L.
Uitspraak: Angélica sylvéstris
Familie: Apiaceae/Schermbloemenfamilie
Geslacht: Angelica/Engelwortel
Soort: Gewone engelwortel
Hoogte: 90 – 180 cm.
Plantvorm: Kruid
Plant: Eénhuizig
Wortels: Penwortel - bijwortels
Stengel: Opgaand
Bladstand: Verspreid
Bladvorm: Vijftallig-regelmatigxx
Bladkleur: Groen
Bladrand: Gezaagd
Bloeiperiode: Juli - herfst
Bloeiwijze: Samengestelde scherm
Bloemvorm: Vijftallig symmetrisch2021 06 gewone engelwortel 002 2. Wortelstelsel* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving online
Bloemkleur: Wit/roze/rozewit
Bloemtype: Tweeslachtig
Kelkbladen: 5
Kroonbladen: 5
Meeldraden: 5
Stijlen: 2
Stempels: 2
Vruchtbeginsel: Onderstandig
Vrucht: Splitvrucht
Leefvorm: Twee-, driejarig
Groeiplaats: Nat, voedselrijk

 

 

 

 

 

 

 

Inleiding
De plant van de maand kan fors uitgroeien: naar beneden zicht vast vestigen en naar2021 06 gewone engelwortel 003 3. Stevige stengel Wijboschbroek 22 juli 2019 boven streven. De eerste zin van deze inleiding zou de verklaring van de naam van de plant kunnen aangeven. ’Engel’ staat zo voor het naar boven streven en ’wortel’ voor het zich vast vestigen. Of is het toch ’gewoon’ anders ? Laten we de Gewone engelwortel    (foto 1) deze maand niet zomaar voorbijlopen !

 

Naamgeving
Angelica. Angelica geven wij aan met engelachtig. Een eerste legende wil dat de plant ons door een engel gegeven is vanwege zijn geneeskracht. Een tweede legende laat Raphaël de plant geven aan een kluizenaar om als middel tegen de pest te gebruiken.
Sylvestris. Sylvestris(=sylvestre) geeft aan dat de plant in het bos groeit.
Gewone. Vroeger heette de plant enkel Engelwortel, ook bij Heimans’ flora van 1960 is dat nog zo. Het gewone is er voor gekomen.
Engel. Dit Nederlandse deel van de naam kunnen we als een afleiding van het Latijnse2021 06 gewone engelwortel 004 4. Holle stengel* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving online angelica zien.
In het Fries, Frans, Duits en Engels noemt men de plant achtereenvolgens: Ingelwoartel, Angélique des bois en/ of Herbe du Saint Esprit, Wald-Engelwurz en/of Heilig-geistwurz en Wild angelica en/of Holy Ghost.
Verder kun je o.a. de volksnamen Engelkruid en Wild engelkruid ontmoeten. Aardig is dat er naast de Gewone engelwortel ook de Grote engelwortel(vooral in het rivierengebied) te vinden is, die laatste heeft dan ook de ’bij’naam Aartsengelwortel.

 

Plaatsing2021 06 gewone engelwortel 005 5. Bladschede Moerputten 2 september 2019
Heukels** plaatst de plant in de Schermbloemenfamilie, verder in het geslacht Engelwortel en de soort Gewone engelwortel. In het geslacht Engelwortel wordt verder nog de Grote engelwortel genoemd . (Herkenbaar onderscheid is o.a.; de bladsteel: bij de Gewone engelwortel loopt de steel uit in een goot, bij de Grote engelwortel is dit niet het geval).

Beschrijving
Levensvorm. De Gewone engelwortel is een twee- of driejarige plant en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de Hemikryptofyten. De meerjarige plant vormt om te beginnen een rozet.2021 06 gewone engelwortel 006 6. Bolle scheden/bladen Wijboschbroek 22 juli 2019
Wortels. De plant heeft een penwortel met daarbij kleinere bijwortels (foto 2*).
Stengels. De plant heeft een forse opgaande ronde berijpte stengel die hol (foto 4*), gegroefd, vrijwel kaal en naar paarsroze of bruin gekleurd is (foto 3).
Bladeren. De Engelwortel heeft een verspreide bladstand. De bladsteel begint met een gootvormig gedeelte (foto 5). Letten we op de bovenste bladen, dan zien we dat die vervormd zijn tot bolle scheden om de beginnende bloei (foto 6). De donkergroene bladeren zijn twee en drie-voudig geveerd met een veervormige nervatuur. De bladrand2021 06 gewone engelwortel 007 7. Blad Saxifraga - Rutger Barendse van de 6 tot 12cm grote deelblaadjes is gezaagd, de vorm van de deelblaadjes is ei- tot lancetvormig (foto 7).
Bloemen. Het aantal stralen van de koepelvormige samengestelde schermen (foto 8) variëert sterk (15 tot 40) en daarmee de breedte ook (3 tot 15cm). De stelen van de schermen –zij hebben tot drie omwindselblaadjes en vallen snel af- zijn behaard. De ’hoofd’scherm is samengesteld uit een aantal kleine bloemschermpjes, zij hebben          lijnvormige omwindselblaadjes en ruig behaarde steeltjes.
De tweeslachtige twee millimeter grote bloempjes zijn rozewit. De bloem heeft vijf spitse naar binnen gekrulde kroonblaadjes en vijf kelkblaadjes die niet veel meer zijn dan vijf2021 06 gewone engelwortel 008 8. Bloeiwijze Wijboschbroek 22 juli 2019 ’bladtandjes’ (foto 9*). De bloempjes zijn regelmatig terwijl de randbloempjes stralend zijn, zodanig dat de buitenste kroonblaadjes groter groeien; een aardig verschijnsel.
Voordat ik de volgende zin schrijf eerst het begrip stijlkussen toegelicht. Er zijn twee begripswoorden: stijlkussen en stijlvoet die dezelfde betekenis hebben. Bij schermbloemigen heet het onderste deel van de stijl dat de honing afscheid en zich schijfvormig verdikt stijlkussen/stijlvoet. Welnu, de stijlen verlengen zich tijdens bloei en vruchtontwikkeling tot driemaal zo lang dan het stijlkussen.
Vruchten. Het onderstandig vruchtbeginsel ontwikkelt zich tot een splitvrucht. Het zijn platte met twee vliezig-gevleugelde vruchten die vier tot zes centimeter lang worden (foto2021 06 gewone engelwortel 009 9. Bloem * Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving online 10a – 10b). Terwijl de plant één à twee winters als rozet kan overleven zal ze na de vruchtontwikkeling afsterven.

Groeiplaats
Bekijken we de ecologische parameters (ook afb. 11*) dan zien we dat:
- de plant staat op een redelijk voedselrijk substraat.
- de zuurgraad variëert van 5 tot 7.
- de plant vochtige omstandigheden verlangt.
- de plant gedijt op zonnige en licht beschaduwde plaatsen.
Gezien de naam zullen we de plant in het bos tegenkomen (wat open bos), maar zeker ook in moerassen en vochtige slootkanten/weilanden/wegkanten.
We kunnen de Gewone engelwortel zien als een algemeen voorkomende plant; alleen op brakke bodems zul je haar missen.2021 06 gewone engelwortel 01010a. VruchtMoerputten2 september 2019 10b. Vrucht Saxifraga - Rutger Barendse

Organismen op de plant
Op de bloeiende zoetruikende schermen komen allerlei insecten af (foto 12).

Gebruik
In de keuken is Engelwortel (zal meest de Grote engelwortel zijn) te gebruiken:
→ de wortel met rabarber meekoken zal de zure smaak
verzachten
→ het blad met rabarber meekoken zal de zure smaak
verzachten
→ scheuten fijnhakken in de salade2021 06 gewone engelwortel 01111. Ecologische param.* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on line
→ stengel confijten
→ bloemschermpjes versieren gerechten
→ gedroogd blad inzetten voor kruidenthee.
In de gezondheidszorg kent de Engelwortel vele toepassingen. De opsomming ervan zal saai en somber zijn, behalve dan dat de plant in het badwater een opwekkende werking geeft. Gestampte zaden zullen tegen hoofdluis actief worden.
In de drankenwereld is de (Grote) engelwortel een bestanddeel van de likeuren Benedictine en Chartreuse. Proost/Gezondheid !

 

Tot slot2021 06 gewone engelwortel 01212. Bij op Engelwortel Wijboschbroek 22 juli 2019
Dat de Plant van de Maand iets engelachtigs kan be-werkstelligen leid ik enerzijds af aan de Benedictine en Chartreuse waarvan het één van de vele bestanddelen is, anderzijds is er het onder-staande leerdicht uit Hondius’ Moefeschans, dat erop wijst dat het zaad van de Engelwortel de pest aanpakt.

 


Als de peste door het landt
Henen loopt, en Godes handt
Op der aerden is verheven;
Doe elck een saetgen geven,
Dach voor dach om op te vasten,2021 06 gewone engelwortel 01313a. Benedictine Wikipedia 13b. Chartreuse Wikipedia
Vand’ oprechte Angelica:
Als ons boden ende gasten
Volgen oock de reste na.

 

 

 

 

 

 

 


Tekst :       Gerard te Dorsthorst
Afb. foto’s: GtD(1,3,5,6,8,10a,12); Flora van Nederland - Wilde planten en hun
omgeving online(2,4,9,11); Saxifraga(7,10b); Wikipedia(13a, 13b).

 

 

*https://www.floravannederland.nl/planten/gewone engelwortel/
**Heukels’ FLORA van Nederland. Vierentwintigste druk. 2020.