Plant van de maand: september 2021 - Smalle Weegbree

 

Algemeen
Wetensch. naam: Plantago lanceolata L.
Uitspraak: Plantágo lanceoláta
Familie: Plantaginaceae/Weegbreefamilie
Geslacht: Plantago/Weegbree
Soort: Smalle weegbree
Hoogte: 10 – 45 cm.
Plantvorm: Kruid
Plant: Eenhuizig
Wortels: Wortelstok
Stengel: Rechtopstaand
Bladstand: Verspreid
Bladvorm: Lancetvormig
Bladkleur: Groen
Bladrand: Gaaf
Bloeiperiode: Mei - herfst
Bloeiwijze: Aar
Bloemvorm: Buisvormig
Bloemkleur: Doorschijnend wit
Bloementype: Tweeslachtig
Kelkbladen: 4
Kroonbladen: 4
Meeldraden: 4
Stijlen: 1
Stempels: 1
Vruchtbeginsel: Bovenstandig
Vrucht: Doosvrucht
Leefvorm: Overblijvend
Groeiplaats: Grasland/Ruderaal

 

 

Inleiding

De eerste foto van de Plant van de Maand laat zien dat je de Smalle weegbree op veel plaatsen ziet staan, hier langs de straat in het gemeentegras. Het is zo’n plantje dat je passeert zonder enige aandacht aan te schenken. Deze maand eens bekijken of het de moeite loont er bij stil te staan. Doe je best.

Naamgeving

Plantago. Het Latijnse Planta pedis betekent voetzool. De op de grond liggende weegbreebladeren lijken op een voetzoolafdruk. (Die van de Grote weegbree meer dan die van de Smalle). Lanceolata. Dit verwijst naar de lancetvormige/smalle bladeren. Smalle. De Grote weegbree kunnen we zien als de naamgever van de plantenfamilie. Vergeleken met die plant is onze Smalle maar klein; ooit ook Kleine weegbree genoemd. Het smalle zelf duidt natuurlijk op de bladeren van de plant.  Weegbree. Een mooi voorbeeld van de uitvoerige beschrijving van de plantennaam is te vinden op de bladzijden 222 t/m 224 van Planten en hun naam***. Hier volsta ik met de verwijzing naar het wegbreed voorkomen van de plant. Dat wegbreed komt uit het Oud-Saksich waar de plant Wegbreda heet. In het Fries, Frans, Duits en Engels noemt men de plant achtereenvolgens: Hûnetonge, Plantain lancéolé, Spitzwegerich en Ribwort Plantain. Lopend door ons landje kun je vele streeknamen ontdekken. Een paar die mij zeer aanspreken zijn: Betenblad, Geneesblad, Konijnebladen en Wegeblad. De ideeën die achter die namen steken voel je wel aan.

Plaatsing

Heukels** plaatst de plant in de Weegbreefamilie, verder in het geslacht Weegbree en de soort Smalle weegbree. In het geslacht Weegbree worden nog zes andere Weegbreeën genoemd.

Beschrijving

Levensvorm. De Smalle weegbree is een overblijvende plant en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de Hemikryptofyten. Zij is een kruid en zal tussen de 10 en 80cm hoog worden.
Wortels. Dat je de plant ook op droge plaatsen en tussen stoeptegels tegenkomt wordt duidelijk als je bedenkt dat de wortels van 20 tot zelfs 50cm. diep kunnen gaan (foto 3). De plant heeft een wortelstok waar meer ’koppen’ op kunnen groeien. Zo vind je verschillende rozetten bij elkaar.
Stengels. De geribde rechtopgaande vijfkantige stengels hebben geen bladeren (foto 4*). Bladeren. De plant heeft enkel rozetbladeren. Lettend op de beharing kan die er wel, maar ook niet zijn (foto 5, 6, 7). Lettend op de bladrand zien we dat die gaaf is. Lettend op de nervatuur zien we dat er drie tot zeven parallelle nerven (parallelnervigheid bij tweezaadlobbige planten is bijzonder) zijn. Lettend op de steel zien we dat het blad a.h.w. overgaat in een gootvormige steel. Lettend op de vorm zien we dat die lijn-/lancetvormig is. Lettend op de stand zien we zowel platliggende rozetten als ook opgaande rozetten (foto 2, 1).
Bloemen. Er zijn vier kelkslippen waarvan er twee vergroeid zijn, tel je er maar drie, dan zit je dus nog steeds goed. De bloemen zijn aan het einde van de bloeistengel in een aar geplaatst. De bloemetjes zijn nietig en moeilijk beschrijfbaar. Laat je eigen fantasie er deze maand maar eens op los. Zowel de vorm als de lengte van de aar verschilt nogal; van bol naar langwerpig en van vier tot vijf centimeter. De bloemetjes in de aar komen van onder naar boven in bloei. De viertallige bloemen zijn doorschijnend. Opvallend zijn de witte helmknoppen van de lange lichtgele meeldraden. Speciaal lettend op de bloei die foto 4* duidelijk weergeeft zie je dat de onderste bloemetjes al zijn uitgebloeid, de middelste in mannelijke bloei zijn (witte  helmknoppen steken ver naar buiten) en de bovenste in vrouwelijke bloei zijn (stempeldraden zijn te zien). Elk bloemetje bloeit eerst vrouwelijk, daarna mannelijk. De wetenschappelijke term hiervoor is protogynie. Proto→ eerst; gyne→vrouw. Vruchten. Het bovenstandig vruchtbeginsel ontwikkelt zich tot een doosvrucht met twee of drie zaden/ nootjes (foto 8).

Groeiplaats

Bekijken we ook de ecologische parameters (afb. 9*) dan zien we dat:
- de plant gedijt op een gemiddeld voedselrijk substraat.
- de plant te vinden is in een omgeving met een zuur- graad van 4½ tot 7.
- de plant een niet al te hoge vochtigheidsgraad zoekt. We zullen de plant op alle grondsoorten en allerlei plaatsen tegen komen. In gras-, weilanden, wegbermen, ruderale plaatsen en tussen plaveisels.

Organismen op de plant

-Hoewel de bestuiving van de Smalle weegbree op de wind is aangewezen, levert het overtollige stuifmeel voedsel voor insecten op.
-De rups van de Veldparelmoervlinder (Melitaea cinxia) leeft op de Smalle weegbree (foto 10, 11).

-De zaden worden door kleine vogels gegeten.

Gebruik – Folklore – Mythologie

Gebruik.

-Ben je door de Brandnetel ’gestoken’, kijk dan of je Smalle weegbree ziet, het blad zal je jeuk verzachten.
-Uit het blad kun je een hoestdrankje maken.
-Het blad van de Weegbree is in soep en salades verwerkbaar, maar het stuifmeel zal helaas voor velen onder ons hooikoorts teweeg brengen.
-Voor de hand ligt de toepassing van de plant door Weegbreeblad in je schoen te leggen tegen het stuklopen van je voeten. De looistoffen in het blad kunnen dit verklaren.

Folklore.

Mythologie.

Opm. De Gebroeders van Eyck schilderden op het ’Lam Gods’ ook de Smalle weegbree (afb. 12).

Tot slot

De verschillende vormen van de Smalle weegbree zijn afhankelijk van de omstandigheden. Het bladrozet zal vlakker op de grond liggen bij ’n mindere voedselomgeving, de bloeiaar is dan waarschijnlijk ook kort/ronder. Het rozet zal opgaander zijn bij ’n rijkere omgeving, de bloeiaar is dan langer. Zo ongeveer overal kom je de ’voetstap van de blanke’ –zoals de Indianen de Weegbree noemen- tegen. En bepaal nu zelf of deze plant van de maand de extra moeite waard is.


Tekst :        Gerard te Dorsthorst
Afb. foto’s: GtD(1,3,5,6,7,8); Saxifraga(2,10,11); Flora van Nederland - Wilde
planten en hun omgeving online(4,9); Sint-Baafskathedraal Gent(Blg.)(12).

 

**Heukels’ FLORA van Nederland. 24e druk. 2020.
***Planten en hun naam. Botanisch lexicon voor de Lage Landen. H.Kleijn. Meulenhoff
Nederland bv, Amsterdam 1970 . ISBN 90 290 4467 5